Οἰκουμενισμός καί Οἰκολογία : Δύο γνωρίσματα τῆς «Νέας Ἐποχῆς» τοῦ Ἀντιχρίστου Posted by Φαίη

 Πρωτοπρεσβ. Ἄγγελος Ἀγγελακόπουλος

Οἱ οἰκουμενιστές στήν ψευδοσυνόδου τῆς Κρήτης, ἐκτός τῶν ἄλλων, κατοχύρωσαν καί τό «ἐνδιαφέρον» τους γιά τήν οἰκολογία[1]. Μέ τόν «ἀέρα», λοιπόν, τῆς ψευδοσυνόδου, τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο διοργάνωσε ἀπό 5 ἕως 8 Ἰουνίου 2018 στήν Ἀθήνα, τίς Σπέτσες καί τήν Ὕδρα τό 9ο Πανθρησκειακό Διεθνές Οἰκολογικό Συμπόσιο μέ θέμα «Γιά μιά πιό πράσινη Ἀττική : Συντηρώντας τόν πλανήτη καί προστατεύοντας τούς κατοίκους του»[2]. Ἡ ἔναρξη τῶν ἐργασιῶν ἔγινε στό Μουσείο τῆς Ἀκρόπολης, ὅπου μίλησε ὁ «πράσινος» Πατριάρχης Βαρθολομαῖος καί διαβάστηκαν μηνύματα τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου, τοῦ αἱρεσιάρχου Πάπα Ρώμης Φραγκίσκου, τοῦ αἱρετικοῦ Ἀγγλικανοῦ ψευδοαρχιεπισκόπου Καντουαρίας Τζάστιν Γουέλμπι, καθώς καί διεθνῶν ὀργανισμῶν, πού δραστηριοποιοῦνται γιά τήν προστασία τοῦ περιβάλλοντος καί τήν προώθηση τοῦ διαλόγου μεταξύ θρησκειῶν καί πολιτισμῶν.
Στό Συμπόσιο ἔλαβαν μέρος 200 ἐκπρόσωποι αἱρέσεων καί θρησκειῶν. Ἐκ τῶν Ὀρθοδόξων συμμετεῖχαν οἱ οἰκουμενιστές Σεβασμιώτατοι Μητροπολῖτες Γέρων Περγάμου κ. Ἰωάννης Ζηζιούλας, Βελγίου κ. Ἀθηναγόρας, Σηλυβρίας κ. Μάξιμος, Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης κ. Ἐφραίμ, Νέας Ἰωνίας και Φιλαδελφείας κ. Γαβριήλ, Θεοφ. Ἐπίσκοπος Θεσπιῶν κ. Συμεών καί οἱ Ἱερολογιώτατοι Ἀρχιδιάκονοι Ἰωάννης Χρυσαυγῆς καί Θεόδωρος Μεϊμάρης.

Ἀπέναντι στόν καταιγισμό αὐτοῦ τοῦ «ἐνδιαφέροντος» τῶν οἰκουμενιστῶν γιά τό περιβάλλον καί τήν οἰκολογία, παραθέτουμε ἕνα ἀπόσπασμα ἀπό ὁμιλία τοῦ ὁμοτίμου καθηγητοῦ τῆς Πατρολογίας τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Α.Π.Θ. Αἰδεσιμολογιωτάτου Πρωτοπρεσβυτέρου π. Θεοδώρου Ζήση[3].

Γράφει ὁ π. Θεόδωρος : «Θὰ μνημονεύσουμε ὀνομαστικὰ μερικὲς ἀπὸ τὶς κεφαλὲς αὐτῆς τῆς Λερναίας Ὕδρας, τοῦ Ἀντιχρίστου καὶ θὰ ἐπισημάνουμε δύο μόνο γνωρίσματα τῆς δῆθεν «Νέας Ἐποχῆς», ποὺ θέλει νὰ ἐπιστρέψει τὴν ἀνθρωπότητα στὸν γερασμένο καὶ διεφθαρμένο κόσμο τῆς πρὸ Χριστοῦ ἐποχῆς, στὴν δουλεία καὶ τυραννία τοῦ Ἑωσφόρου, νὰ διαγράψει, ἂν μπορέσει, τὴν «καινὴ κτίση» καὶ τὸν «καινὸ ἄνθρωπο» τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς Ἐκκλησίας, νὰ παύσει ἡ Ἐκκλησία νὰ παράγει ἁγίους, οἱ ὁποῖοι ἐνοχλοῦν καὶ ἀποδιώκουν τὸν Σατανᾶ καὶ τὰ ὄργανά του. Συνδιαμορφωταί, λοιπόν, αὐτῆς τῆς παλιᾶς «Νέας Ἐποχῆς», εἶναι ὁ Σιωνισμός, ἡ Μασονία, ὁ Ἀποκρυφισμός, ἡ Θεοσοφία, ἡ Νεοειδωλολατρία, καὶ τέκνα ὅλων αὐτῶν εἶναι ὁ Οἰκουμενισμὸς καὶ ἡ Οἰκολογία…
Ἡ παναίρεση τοῦ Οἰκουμενισμοῦ, ποὺ κατατρώγει καὶ φθείρει ἐσωτερικὰ τὴν Ἐκκλησία καθ᾽ ὅλη τὴν διάρκεια τοῦ 20οῦ αἰῶνος, καὶ ἡ καταστροφική της δύναμη ἔχει κορυφωθῆ στὶς ἡμέρες μας, ἀφοῦ ἔχει κατορθώσει νὰ προσηλυτίσει μεγάλο ἀριθμὸ κληρικῶν καὶ θεολόγων, διακηρύσσει ὅτι οὔτε ὁ Χριστὸς οὔτε ἡ Ἐκκλησία εἶναι οἱ μοναδικοὶ δρόμοι σωτηρίας, μὲ τὶς διαχριστιανικὲς καὶ διαθρησκειακὲς σχέσεις, ποὺ ὑποστηρίζει καὶ ἀναπτύσσει, βοηθούμενος ἀπὸ τὰ σκοτεινὰ κέντρα ποὺ ἀναφέραμε, διδάσκει ὅτι οἱ ἄνθρωποι σώζονται καὶ στὶς ἄλλες θρησκεῖες, Ἰουδαϊσμό, Ἰσλάμ, Βουδδισμό, ἀκόμη καὶ στὴν εἰδωλολατρία, ἀλλὰ καὶ στὶς χριστιανικὲς αἱρέσεις τοῦ Παπισμοῦ, τοῦ Προτεσταντισμοῦ καὶ τοῦ Μονοφυσιτισμοῦ. Ἐξισώνει δηλαδὴ σωτηριολογικὰ τὸν Χριστιανισμὸ καὶ τὴν Ἐκκλησία μὲ τὶς θρησκεῖες καὶ τὶς αἱρέσεις καὶ καταπολεμεῖ μὲ σφοδρότητα τὴν θέση ὅτι μόνον ὁ Χριστὸς σώζει, εἶναι τὸ φῶς, ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή, ὅτι δὲν ὑπάρχει πουθενὰ ἀλλοῦ ἡ σωτηρία, καὶ ὅτι μόνο ἡ ᾽Ορθόδοξη Ἐκκλησία, ποὺ ἐκράτησε ἀνόθευτο καὶ ἀπαραχάρακτο τὸ κήρυγμα τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν Ἀποστόλων, ταυτίζεται μὲ τὴν σώζουσα καὶ ταμιοῦχο τῆς Χάριτος Μία, Ἁγία, Καθολικὴ καὶ Ἀποστολικὴ Ἐκκλησία. Ὅσοι ἐξακολουθοῦμε, σύμφωνα μὲ τὴν διδασκαλία τῆς Ἁγίας Γραφῆς καὶ τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, νὰ προβάλλουμε καὶ νὰ κηρύσσουμε τὴν σωτηριολογικὴ μοναδικότητα καὶ ἀποκλειστικότητα τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς Ἐκκλησίας χαρακτηριζόμαστε ὡς φανατικοί, μισαλλόδοξοι, στερούμενοι ἀγάπης. Πολλοὶ καὶ πολλάκις συκοφαντούμεθα καὶ ὑβριζόμεθα καὶ μὲ πολλοὺς τρόπους διωκόμεθα. Ἂν μάλιστα ψηφισθεῖ στὴν Ἑλλάδα καὶ ὁ περιβόητος ἀντιρατσιστικὸς νόμος, ποὺ ἰσχύει στὴν Ἀμερική, καὶ ποὺ ἀπαγορεύει νὰ χρησιμοποιήσεις γιὰ κάποιους ἀπαξιωτικοὺς ὅρους, ὅπως αἵρεση, πλάνη κ.τ.λ., θὰ ὁδηγούμαστε καὶ στὶς φυλακές.
Καὶ ὅλο βέβαια αὐτὸ τὸ διαθρησκειακὸ καὶ διαχρονιστικὸ συνονθύλευμα, ὅλος αὐτὸς ὁ συγκρητισμός, δὲν εἶναι κάτι καινούργιο, ἀλλὰ πολὺ παλιό, ποὺ ἀποδυναμώθηκε μὲ τὴν διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ καὶ ποὺ στόχος του εἶναι ὄχι νὰ βοηθήσει τοὺς ἀνθρώπους νὰ σωθοῦν, ἀλλὰ νὰ τοὺς στερήσει τὴν σωτηρία, καθησυχάζοντάς τους ὅτι καὶ ἐκεῖ ποὺ εἶναι σώζονται καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ βαδίσουν τὸν μόνο δρόμο ποὺ ὁδηγεῖ στὴν σωτηρία, τὸν δρόμο τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλὰ νὰ παραμείνουν στὸ σκοτάδι τῶν θρησκειῶν καὶ τῶν αἱρέσεων, ὡς νέα Γαλιλαία τῶν ἐθνῶν, ποὺ δὲν βλέπει, ὅμως, τὸ μέγα φῶς, τὸ φῶς τοῦ Χριστοῦ καὶ κάθεται εἰς τὸ σκότος : «Γαλιλαία τῶν ἐθνῶν, ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει εἶδε φῶς μέγα καὶ τοῖς καθημένοις ἐν χώρᾳ καὶ σκιᾷ θανάτου φῶς ἀνέτειλεν αὐτοῖς»[4].
Θὰ τελειώσουμε μὲ τὸ δεύτερο, μετὰ τὸν Οἰκουμενισμὸ, γνώρισμα τῆς «Νέας Ἐποχῆς» τοῦ Ἀντιχρίστου, μὲ τὸ κίνημα τῆς Οἰκολογίας. Ἀπό θεολογικῆς καὶ πνευματικῆς πλευρᾶς ἐλλοχεύει ὁ κίνδυνος νὰ παρασυρθεῖ καὶ ἡ ᾽Ορθόδοξη Ἐκκλησία στὴν καλλιεργουμένη μεθοδικὰ ἀπὸ τοὺς οἰκολόγους φυσιολατρία καὶ κτισματολατρία, σὲ νέα εἰδωλολατρία δηλαδή, καὶ νὰ λατρεύσει τὴν κτίση παρὰ τὸν κτίσαντα. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι οἱ ἁπανταχοῦ τῆς γῆς οἰκολογικοὶ σύλλογοι καὶ οἱ οἰκολογικὲς πολιτικὲς ὀργανώσεις κυριαρχοῦνται ἀπὸ ἀθέους καὶ ἐκκλησιομάχους. Βελτιώνει πολὺ τὸ προφίλ τους καὶ καθησυχάζει τοὺς Χριστιανοὺς ἡ ἀνάμειξη τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου εἰς τὰ τῆς προστασίας τοῦ περιβάλλοντος. Στενοχωρηθήκαμε καὶ ἐκπλαγήκαμε πολλοί, ὅταν σὲ φωτογραφίες τοῦ διαδικτύου εἴδαμε σὲ κάποιο οἰκολογικὸ συνέδριο τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη νὰ συμπροσεύχεται μὲ ἐκπροσώπους ἄλλων θρησκειῶν μὲ τὰ χέρια ἑνωμένα στὸ στῆθος σὲ στάση προσευχῆς, μπροστὰ σὲ μία σφαῖρα τῆς Ὑδρογείου[5], προφανῶς γιὰ νὰ σωθεῖ ἡ γῆ ἢ ἀπὸ μερικοὺς καὶ πρὸς τὴν θεὰ γῆ. Διότι, γιὰ τοὺς περισσοτέρους τῶν ἐκπροσώπων τῆς «Νέας Ἐποχῆς», τὸ σύμπαν ὅλο εἶναι Θεός, καὶ ἡ γῆ εἶναι ἔμψυχη καὶ ζωντανή[6], καὶ θὰ τὴν ἀφυπνίσουν οἱ προσευχές τους, ἀφοῦ τέτοια εἶναι ἡ θεϊκή της δύναμη, ὥστε νὰ μὴ καταλαβαίνει ὅτι κινδυνεύει καὶ νὰ μὴ μπορεῖ νὰ ἀντιδράσει στὸν κίνδυνο τῆς καταστροφῆς της. Εἶναι εὐχάριστο τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ καθορισθεῖσα ἀπὸ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ὡς ἡμέρα τοῦ περιβάλλοντος 1η Σεπτεμβρίου, ἡ ἀρχὴ τῆς Ἰνδίκτου, ἀμάρτυρη, ἄγνωστη καὶ ἀδιανόητη γιὰ τοὺς Ἁγίους Πατέρες, δὲν βρῆκε ἐκκλησιαστικὴ ἀπήχηση οὔτε ἑορτολογικὴ ἐφαρμογή.
Ἡ καλλιεργουμένη φοβία γιὰ τὴν οἰκολογικὴ καταστροφὴ εἶναι ἐκ τοῦ πονηροῦ. Προσβάλλει ἐν πρώτοις τὴν πίστη στὴν πρόνοια τοῦ Θεοῦ γιὰ τὴν διακυβέρνηση καὶ συντήρηση τοῦ κόσμου. ῾Ο Θεὸς εἶναι ὁ δημιουργὸς καὶ συντηρητὴς τοῦ κόσμου, καὶ ὅλα εὑρίσκονται κάτω ἀπὸ τὴν κραταιά Του δύναμη καὶ κατεύθυνση. Ἐμεῖς καὶ νὰ θέλαμε νὰ καταστρέψουμε τὴν γῆ μὲ τὴν ἀλόγιστη σπατάλη καὶ ἐκ μετάλλευση, δὲν θὰ μπορούσαμε. Δὲν εἶναι στὶς δικές μας δυνατότητες, δὲν ἀνήκει εἰς τά «ἐφ᾽ ἡμῖν», ἀλλὰ εἰς τά «οὐκ ἐφ᾽ ἡμῖν». Βεβαίως, ἡ κτίση «συστενάζει καὶ συνωδίνει»[7] μὲ τὸν ἁμαρτωλὸ ἄνθρωπο, προσαρμοζόμενη παιδαγωγικὰ στὴ συμπεριφορά του. Ἐπαναστατεῖ ἐναντίον τοῦ αὐξανομένου κακοῦ καὶ τῆς ἁμαρτίας μὲ τὶς ποικίλες ἐκδηλώσεις τοῦ φυσικοῦ κακοῦ, σεισμούς, καταποντισμούς, καταιγίδες, ἀσθένειες· εἰρηνεύει, ὅμως, καὶ ὑποτάσσεται μπροστὰ σὲ ἁγίους ἀνθρώπους. Ἑπομένως, ἡ ρίζα τῶν οἰκολογικῶν καταστροφῶν βρίσκεται στὴν πνευματικὴ καὶ ἠθικὴ συμπεριφορὰ τῶν ἀνθρώπων. Ἂν οἱ ἄνθρωποι εἶχαν διδαχθῆ νὰ ζοῦν μὲ λιτότητα καὶ ὀλιγάρκεια καὶ δὲν σπαταλοῦσαν τοὺς φυσικοὺς πόρους στὴν πολυτέλεια, τὴν τρυφὴ καὶ τὴν κραιπάλη, δὲν θὰ ὑπῆρχαν οἰκολογικὰ δεινά. Γι᾽ αὐτὸ καὶ ὅσα προγράμματα προστασίας τοῦ περιβάλλοντος καὶ ἂν ἐκπονηθοῦν καὶ ὅσα οἰκολογικὰ συνέδρια καὶ ἂν ὀργανωθοῦν, δὲν πρόκειται νὰ ἀλλάξει ἡ οἰκολογικὴ εἰκόνα, ἂν δὲν προηγηθεῖ ἀλλαγὴ νοοτροπίας καὶ συμπεριφορᾶς τῶν ἀνθρώπων, ἂν δὲν προστατευθεῖ καὶ δὲν καθαρισθεῖ πρῶτα τὸ πνευματικὸ περιβάλλον, γιὰ τὸ ὁποῖο, ὅμως, δὲν ἐνδιαφέρονται οἱ ὀργανώσεις τῆς «Νέας Ἐποχῆς» τοῦ Ἀντιχρίστου, ἀντίθετα ἐπιδιώκουν νὰ καταστρέψουν τὶς θεολογικὲς καὶ πνευματικὲς ἀρχὲς τοῦ Χριστιανισμοῦ, τὴν πίστη δηλαδὴ σὲ Θεό, δημιουργὸ καὶ συντηρητὴ τοῦ σύμπαντος, καὶ σὲ ζωὴ ἀσκητικὴ καὶ ὀλιγαρκῆ[8].
[1] Σχ. βλ. Ἐγκυκλιος τῆς «Ἁγίας καί Μεγάλης Συνόδου» τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, § 14, https://www.holycouncil.org/official-documents/-/asset_publisher/VA0WE2pZ4Y0I/content/encyclical-holy-council?_101_INSTANCE_VA0WE2pZ4Y0I_languageId=el_GR
[2] Ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης κήρυξε τήν ἔναρξη Διεθνοῦς Οἰκολογικοῦ Συμποσίου, 5-6-2018, http://www.romfea.gr/oikoumeniko-patriarxeio/22155-o-oikoumenikos-patriarxis-kiruje-tin-enarji-diethnous-oikologikou-sumposiou-
[3] ΠΡΩΤΟΠΡΕΣΒ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΖΗΣΗΣ, «Ἡ ἀγέραστη νέα ἐποχή τοῦ Χριστοῦ καί ἡ παλαιά «νέα ἐποχή» τοῦ Ἀντιχρίστου», Θεοδρομία ΙΕ3 (Ἰούλιος-Σεπτέμβριος 2013) 450-451.
[4] Ματθ. 4, 16.
[5] Σχ. βλ. Σιωπηλή προσευχή τοῦ Πατριάρχη μπροστά σέ «ὁμοίωμα» τῆς ὑδρογείου μέ τόν πρόεδρο τῆς Γροιλανδίας καί θρησκευτικούς ἡγέτες Παπικῶν, Εὐαγγελικῶν, Λουθηρανῶν, Σιϊτῶν καί Σουνιτῶν Μουσουλμάνων, Ἰουδαίων, Σιντοϊστῶν, Βουδιστῶν καί Ἰνδουϊστῶν στό 7ο περιβαλλοντικό συμπόσιο ἐν πλῶ : «Θρησκεία, Ἐπιστήμη καί Περιβάλλον», Ἀρκτικός Ὠκεανός, Γροιλανδία, Ὀκτώβριος 2007 : http://www.interchurch.dk/cn/cn.php?key=1846
[6] ΜΟΜΑΧΟΣ ΑΡΣΕΝΙΟΣ ΒΛΙΑΓΚΟΦΤΗΣ, «Οἱ Χριστιανοί ἀπέναντι στή «Νέα Ἐποχή» », Σύγχρονες αἱρέσεις˙ μιά πραγματική ἀπειλή, ἐκδ. Παρακαταθήκη, Θεσ/κη 2004, σ. 255.
[7] Ρωμ. 8, 22 : «Οἴδαμεν γὰρ ὅτι πᾶσα ἡ κτίσις συστενάζει καὶ συνωδίνει ἄχρι τοῦ νῦν».
[8] Σχ.βλ. ΠΡΩΤΟΠΡΕΣΒ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΖΗΣΗΣ, Ὀρθοδοξία καὶ Οἰκολογία, Θεσσαλονίκη 1994.
Πηγή ΑΚΤΙΝΕΣ

OPΘOΔOΞIA KAI OIKOΛOΓIA ΠATEPIKEΣ ΘEΣEIΣ Posted by ΦαίηΠρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης Ὁμότιμος Καθηγητὴς Θεολογικῆς Σχολῆς Α.Π.Θ.

 Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης

Ὁμότιμος Καθηγητὴς Θεολογικῆς Σχολῆς Α.Π.Θ.

Ἐπικαιροποίηση – Εἰσαγωγικὰ
Ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο ἐπαναφέρουμε στὴν δημοσιότητα τὸ ἄρθρο μας αὐτὸ ποὺ γράφτηκε πρὶν ἀπὸ εἴκοσι ἑπτὰ ἔτη (27), τὸ 1991, εἶναι ἡ διαρκὴς ἐπέκταση καὶ προβολὴ τοῦ οἰκολογικοῦ κινήματος καὶ ἡ αὔξηση τῶν οἰκολογικῶν ἐκδηλώσεων καὶ προγραμμάτων, μὲ τὰ ὁποῖα οἱ ἱδρυτὲς καὶ ὀργανωτές, ἐνῶ εὐθύνονται οἱ ἴδιοι γιὰ τὰ οἰκολογικὰ δεινά, ὑποκριτικὰ προσπαθοῦν νὰ ἐμφανισθοῦν ὡς «σωτῆρες» τοῦ κόσμου. Στὴν ἐπιδίωξή τους αὐτὴ βρῆκαν δυστυχῶς σύμμαχο καὶ τὴν Ἐκκλησία, ἡ ὁποία ἔγινε ὄργανο τῶν νεοταξικῶν καὶ νεοεποχίτικων σχεδιασμῶν, ποὺ στοχεύουν στὴν νόθευση τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ καὶ στὴν κατάργησή του, ὥστε νὰ περάσουμε στήν «Νέα Ἐποχή» τοῦ Ἀντιχρίστου.
Διαρκῶς πληθαίνουν τὰ στοιχεῖα καὶ οἱ ἀποδείξεις γιὰ τὸ ποιοί βρίσκονται πίσω ἀπὸ τὸ οἰκολογικὸ κίνημα. Ἀνάμεσα σ᾽ αὐτοὺς καὶ ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης Βαρθολομαῖος, ὁ ἀποκληθείς «πράσινος πατριάρχης», ποὺ δέχθηκε τὴν ἐπικίνδυνη αὐτὴ στράτευση καὶ τώρα πρωτοστατεῖ. Ἀφορμὴ γιὰ τὴν ἐπαναδημοσίευση τοῦ ἄρθρου μας στάθηκε ἡ ἀνάγνωση στὸ Διαδίκτυο, στὸν ἱστότοπο ΑΒΕΡΩΦ, ἄρθρου μὲ τίτλο «Ποῦ ὁδηγεῖ τὴν Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ ὁ Πατριάρχης;» ὑπὸ τὸ ὄνομα Φαίη, στὶς 30 Μαΐου τοῦ 2018. Πρόκειται γιὰ ἀπομαγνητοφώνηση βίντεο-ντοκιμαντὲρ τοῦ James Corbett μὲ ἐνδιαφέρουσες ἀποκαλύψεις, μέρος τοῦ ὁποίου φέρει τὸν τίτλο «Οἱ πετρελαιολιγάρχες, ὑπὲρ τῆς κλιματικῆς ἀλλαγῆς». Μὲ αὐτοὺς τοὺς ὀλιγάρχες τῆς τρυφῆς, τῆς πολυτέλειας, τῆς ἐκμετάλλευσης τῶν πτωχῶν καὶ ἀδυνάτων, οἱ ὁποῖοι ρυπαίνουν τὸν κόσμο μὲ τοὺς ὑδρογονάνθρακες καὶ τὴν ὑπερεκμετάλλευση τῶν πόρων τῆς γῆς, γιὰ νὰ αὐξάνουν τὰ κέρδη τους καὶ νὰ καλοπερνοῦν αὐτοὶ καὶ οἱ ἀπόγονοί τους, μὲ αὐτὸ τὸ ὑποκριτικό, εἰδωλολατρικό, ἀντιχριστιανικὸ κίνημα συνεργάζεται δυστυχῶς τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, ἡ ἄλλοτε «Ἐκκλησία τῶν τοῦ Χριστοῦ πενήτων».
Μεγάλος σταθμὸς στὴν ἀνάπτυξη τοῦ οἰκολογικοῦ κινήματος ἦταν ἡ «Διάσκεψη γιὰ τὴ γῆ» ποὺ ἔγινε στὸ Ρίο τῆς Βραζιλίας τὸ 1992, προϊὸν τῆς ὁποίας ἦταν ἡ «Χάρτα τῆς γῆς», «ἕνα οἱονεὶ θρησκευτικὸ ἔγγραφο, τὸ ὁποῖο ὁ Μιχαὴλ Γκορμπατσὸφ ποὺ βοήθησε τὸν Μορὶς Στρόνγκ στὸ προσχέδιο τοῦ κειμένου, περιέγραψε ὡς τὴν ἀντικατάσταση τῶν Δέκα Ἐντολῶν καὶ ὅτι ἐπεδίωκε νὰ ὁδηγήσει σὲ μιὰ ἐποχὴ λατρείας τῆς γῆς καὶ παγκόσμιας ὑπευθυνότητας». Εἶναι στοὺς πολλοὺς γνωστὴ ἡ εἰκόνα ποὺ παρουσιάζει τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη μαζὶ μὲ ἄλλους θρησκευτικοὺς ἡγέτες νὰ στέκεται εὐλαβικά, σχεδὸν προσκυνηματικά, μπροστὰ σὲ μιὰ τεράστια ὑδρόγειο σφαίρα, μπροστὰ στὸ εἴδωλο τῆς «Θεᾶς Γῆς» (Γροιλανδία, Σεπτέμβριος 2007).

Λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν Διάσκεψη τοῦ Ρίο, καὶ μὲ στόχο νὰ προσελκυσθοῦν ἢ νὰ ἐνημερωθοῦν καὶ οἱ Ὀρθόδοξοι γιὰ τὸ νέο αὐτὸ εἰδωλολατρικὸ κίνημα, τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, συμβάλλοντας καὶ συμμαχώντας, ὀργάνωσε στὴν Ὀρθόδοξη Ἀκαδημία τῆς Κρήτης «Διορθόδοξο Συνέδριο ἐπὶ τῆς προστασίας τοῦ περιβάλλοντος» ἀπὸ 5-12 Νοεμβρίου τοῦ 1991. Μεταξὺ τῶν εἰσηγητῶν καὶ ὁ γράφων μὲ θέμα: «Ὀρθοδοξία καὶ Οἰκολογία. Πατερικὲς θέσεις». Ἡ εἰσήγηση ἦταν, ὅπως φάνηκε, ἐκτὸς τῆς γραμμῆς τῶν ὀργανωτῶν, γι᾽ αὐτὸ καὶ βιβλιογραφικὰ ἐξαφανίσθηκε. Τώρα ποὺ οἱ ἐξελίξεις ἐπαληθεύουν τὰ ὅσα τότε εἴχαμε ὑποστηρίξει, ὅτι δηλαδὴ ἡ Οἰκολογία εἶναι ἕνα νεοειδωλολατρικὸ κίνημα, ἀσύμβατο μὲ τὴν διδασκαλία τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τὴν Πατερικὴ Παράδοση, τὴν ἐπαναφέρουμε μέσω Διαδικτύου στὴν δημοσιότητα. Μαζὶ μὲ ἄλλη μας μελέτη μὲ τίτλο «Λιτότης – Ὀλιγάρκεια, Ἑλληνορθόδοξη ἀπάντηση στὴν κοινωνικὴ καὶ οἰκολογικὴ κρίση», δημοσιεύθηκε σὲ τευχίδιο τὸ 1994 στὴν Θεσσαλονίκη, ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις «Τὸ Παλίμψηστον». Ἀμφότερες οἱ μελέτες ἔχουν δημοσιευθεῖ ἐπίσης στό βιβλίο μου «Ἠθικά Κεφάλαια» ἀπό τόν ἴδιο ἐκδοτικό οἶκο.

Ὀρθοδοξία καὶ Οἰκολογία. Πατερικὲς θέσεις

Στό λεγόμενο οἰκολογικό πρόβλημα ἡ Ἐκκλησία ἔχει τόν λόγο της, ἀφοῦ πρόκειται γιά τήν καταστροφή τῆς δημιουργίας, ἡ ὁποία, ἐνῶ ἐξῆλθε «λίαν καλή» ἀπό τά χέρια τοῦ Θεοῦ, ἔχει τώρα λεηλατηθῆ καί ληστευθῆ στά χέρια τοῦ ἀνθρώπου. Ἐνῶ ἀπό τή φύση του ὁ κόσμος ἔχει ὡς στόχο νά διακονεῖ καί νά ὑπηρετεῖ τόν ἄνθρωπο, ἔχει τώρα ἐξεγερθῆ ἐναντίον του καί λειτουργεῖ ἀνεξέλεγκτα καί ἐπικίνδυνα, διαμαρτυρόμενος γιά τήν κακή μεταχείριση πού ὑφίσταται. Στήν ἀντιμετώπιση τοῦ προβλήματος αὐτοῦ ἡ Ἐκκλησία μπορεῖ νά παίξει τόν σπουδαιότερο ρόλο καί νά πεῖ τόν σοβαρώτερο λόγο, ἐφ’ ὅσον βέβαια ὁ λόγος της, λόγος πνευματικός, εὕρει ἀνταπόκριση στήν ὑλόφρονα ἐποχή μας καί δέν ἠχήσει εἰς ὦτα μή ἀκουόντων.
1. Ὁ κόσμος ἔχει ἀξία, ὅταν σχετίζεται μέ τόν Θεό καί τόν ἄνθρωπο
Oἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, μέ βάση τήν Ἁγία Γραφή, βλέπουν τόν ὑλικό κόσμο σέ σχέση μέ τόν Θεό καί τόν ἄνθρωπο. Ὁ κόσμος δέν ἔχει ἀνεξάρτητη ὕπαρξη καί ἀξία. Δημιουργήθηκε ἀπό τό Θεό γιά νά ὑπηρετεῖ τόν ἄνθρωπο στίς ποικίλες του ἀνάγκες. Ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὁ βασιλεύς τῆς κτίσεως, ἡ κορωνίδα τῆς δημιουργίας. Ἡ σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου καί ὄχι τοῦ κόσμου εἶναι ὁ τελικός στόχος τῆς θείας οἰκονομίας. Ἀπόδοση στόν κόσμο ἀξίας, χωρίς συσχέτιση πρός τόν Θεό, πού τόν ἐδημιούργησε «καλά λίαν»1, καί πρός τόν ἄνθρωπο, γιά τόν ὁποῖο δημιουργήθηκε, καταλήγει σέ νέο εἶδος εἰδωλολατρείας. Ἡ ὑπερβολική ἑπομένως φροντίδα τῶν διαφόρων οἰκολογικῶν ὀργανώσεων γιά τήν σωτηρία τοῦ κόσμου, τήν ἴδια στιγμή πού ὁ Θεός καί ὁ ἄνθρωπος, ὡς πνευματική ὕπαρξη, βρίσκονται στό περιθώριο τῶν ἐνδιαφερόντων ἤ ἀπουσιάζουν παντελῶς, ἔρχεται σέ πλήρη ἀντίθεση πρός τήν διδασκαλία τοῦ Xριστοῦ, κατά τήν ὁποία ὁ ἄνθρωπος δέν ὠφελεῖται καθόλου «ἐάν κερδίσῃ τόν κόσμον ὅλον, καί ζημιωθῇ τήν ψυχήν αὐτοῦ»2, καί ἐμπίπτει στήν ἐπίκριση τοῦ ἀποστόλου Παύλου πρός τούς εἰδωλολάτρες, οἱ ὁποῖοι «μετήλλαξαν τήν ἀλήθειαν τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ ψεύδει, καί ἐσεβάσθησαν καί ἐλάτρευσαν τῇ κτίσει παρά τόν κτίσαντα»3.
Σωστή ἱεράρχηση τῶν πραγμάτων ἀπαιτεῖ πρῶτα τόν σεβασμό τοῦ Θεοῦ, κατόπιν τοῦ ἀνθρώπου καί τελευταῖα τοῦ κόσμου, ὡς ἔργου τοῦ Θεοῦ καί ὡς ἀναγκαίου πλαισίου γιά τήν πνευματική τελείωση καί σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου. Πίσω ἀπό πολλά οἰκολογικά κινήματα βρίσκει κανείς ἐγκοσμιοκρατικά ὑλιστικά συστήματα, τά ὁποῖα ἀφοῦ κατέστρεψαν τόν κόσμο μέ τήν ἀλόγιστη χρήση τῶν ἀγαθῶν του, τώρα κρούουν τόν κώδωνα τοῦ κινδύνου καί καλοῦν νά συστρατευθεῖ καί ἡ Ἐκκλησία στήν διαφύλαξη τῆς δημιουργίας, ὄχι ἀπό γνήσιο καί εἰλικρινές ἐνδιαφέρον γι᾽ αὐτήν, ἀλλά γιά νά συνεχίσουν νά ἀπολαμβάνουν ὑλιστικῶς τά ἀγαθά της. Ἡ ἐπίκληση πάντως τῆς βοηθείας τῆς Ἐκκλησίας φανερώνει τήν πνευματική διάσταση τοῦ οἰκολογικοῦ προβλήματος.
2. Tό οἰκολογικό εἶναι πρωτίστως πνευματικό πρόβλημα
Ὑπάρχει ἄμεση συνάρτηση τῆς πνευματικῆς καταστάσεως τοῦ ἀν-θρώπου πρός τήν κατάσταση τοῦ κόσμου. Ὁ κόσμος ἐπηρεάζεται ἀπό τήν συμπεριφορά τοῦ ἀνθρώπου, τόν ὁποῖο παρακολουθεῖ κατά βῆμα προσαρμοζόμενος στίς ἐπιλογές του. Πειθήνιος καί ὑπάκουος μπροστά σ᾽ ἕνα πνευματικά ἰσορροπημένο ἄνθρωπο, ἐπαναστατεῖ ἐναντίον τοῦ ἐμπαθοῦς καί κακοῦ ἀνθρώπου, πού ἔχει χάσει τήν πνευματική εὐστάθεια καί ἰσορροπία.
Ὁποιαδήποτε ἑπομένως φροντίδα γιά τήν διάσωση καί ἀκεραιότητα τῆς δημιουργίας θά παραμείνει ἀτελέσφορη, ἄν δέν ἐπιδιωχθεῖ ἡ πνευματική διάσωση καί ἡ πνευματική ἀκεραιότητα τοῦ ἀνθρώπου. Σήμερα σχεδόν συμφωνοῦν ὅλοι ὅτι τό οἰκολογικό εἶναι πνευματικό πρόβλημα, ὅτι ἡ καταστροφή τοῦ περιβάλλοντος ὀφείλεται στήν καταστροφή τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου, ὅτι ἡ φυσική διάβρωση καί μόλυνση εἶναι συνέπεια τῆς πνευματικῆς μόλυνσης καί διάβρωσης. Γι᾽ αὐτό ὁσαδήποτε προγράμματα προστασίας τοῦ περιβάλλοντος καί ἄν ἐκπονηθοῦν καί ὁσαδήποτε χρήματα καί ἄν δαπανηθοῦν, δέν πρόκειται νά ἀναστρέψουν τήν οἰκολογική καταστροφή, ἄν δέν ὑπάρξει πνευματική ἀναστροφή καί ἐπιστροφή μέ ριζική ἀλλαγή νοοτροπίας ὡς πρός τή χρήση τῶν ἀγαθῶν τοῦ κόσμου, ἄν δηλαδή δέν ὑπάρξει μετάνοια.
3. Ὀλιγοδεΐα -Ὀλιγάρκεια – Ἀσκητικότητα
Ὑπάρχει πρόβλημα σοβαρό ὡς πρός τήν χρήση τοῦ κόσμου καί τῶν ἀγαθῶν του. Ἀναμφιβόλως γιά τήν ἐπιβίωσή του ὁ ἄνθρωπος ὀφείλει νά χρησιμοποιεῖ τόν κόσμο καί νά ἱκανοποιεῖ τίς ἀνάγκες τροφῆς, ἐνδύσεως, κατοικίας. Tό ὅριο ὅμως αὐτό τῶν ἀναγκῶν δέν εἶναι ἐλαστικό, μεταβαλλόμενο ἀνάλογα μέ τήν οἰκονομική κατάσταση, τήν κοινωνική θέση, τήν δυναμικότητα τοῦ κρατικοῦ προϋπολογισμοῦ, τήν ἐποχή καί ἄλλους παράγοντες. Eἶναι στατικό καί κοινό γιά ὅλους τούς ἀνθρώπους, περιλαμβάνει τά ἀπολύτως ἀπαραίτητα γιά τήν διατήρηση τοῦ ἀνθρώπου στή ζωή. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Xρυσόστομος δίνει τόν ἑξῆς χαρακτηριστικό ὁρισμό τῆς αὐταρκείας· «Aὐτάρκεια δέ τῇ χρείᾳ τούτων ὁρίζεται, ὧν ἄνευ ζῆν οὐκ ἔνι». Ὅ,τι ὑπερβαίνει αὐτά τά ὅρια εἶναι περιττό καί ἄχρηστο. Ἡ τροφή δέν πρέπει νά μεταβάλλεται σέ τρυφή, καί ἡ φροντίδα γιά τήν ἐνδυμασία, τήν ὑπόδηση, τήν στέγη δέν πρέπει νά καταλήγει σέ πολυτέλεια καί καλλωπισμό καί φιλαρέσκεια. Oἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας στό σύνολό τους καταδικάζουν τήν πολυτέλεια καί τήν τρυφηλή ζωή καί προτείνουν ζωή λιτότητος καί ὀλιγαρκείας. Ἀπολογούμενος ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Xρυ-σόστομος γιά τήν θεωρούμενη αὐστηρή αὐτή βιοθεωρία λέγει· «Oὐδέ γάρ ἵνα ἀνέλωμεν τούς ἀνθρώπους καί διαφθείρωμεν, ταῦτα συμβουλεύομεν, ἀλλ᾽ ἵνα τά περιττά περικόψωμεν, περιττόν δέ ἐστιν, ὅ τῆς χρείας πλέον ἐστίν. Ὅταν γάρ καί χωρίς τούτου δυνάμεθα διάγειν ὑγιῶς καί εὐσχημόνως, περιττόν πάντως ἐκεῖνό ἐστι προστεθέν»4.
Ἄλλωστε ὁ ἄνθρωπος πλάσθηκε ἀπό τό Θεό νά εἶναι ὀλιγοδεής, καί μόνο ἡ ἀνθρώπινη ἀπληστία καί πλεονεξία μεταβάλλουν αὐτήν τήν φυσική κατάσταση σέ «παρά φύσιν» πραγματικότητα· «Σφόδρα αὐτάρκη τήν φύσιν ἐξ ὀλίγων ἐποίησεν ὁ Θεός»5. Ἡ ὀλιγοδεΐα, ἡ ὀλιγάρκεια, εἶναι βασική χριστιανική ἀρετή, πού τήν ἐφήρμοσαν μυριάδες ἁγίων καί ἀσκητῶν στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, ἰδιαίτερα στό χῶρο τοῦ Ὀρθοδόξου Mοναχισμοῦ, πού ἀποτελεῖ πρότυπο βιώσεως τῆς ζωῆς τοῦ Xριστοῦ καί τῶν Ἀποστόλων.
Ἐφαρμοζόμενα στό οἰκολογικό πρόβλημα τά ἀνωτέρω σημαίνουν ὅτι οἱ κάτοικοι τῶν «προηγμένων» χωρῶν, πού κυρίως εὐθύνονται γιά τίς οἰκολογικές καταστροφές, πρέπει νά περιορίσουν τίς ἀνάγκες τους στά ἀπολύτως ἀπαραίτητα γιά τή ζωή. Ἤδη ἀπό τήν ἀρχαιότητα εἶχε ἐπισημανθῆ πώς «πρόοδος» δέν σημαίνει πολυτέλεια καί τρυφή καί ἄνεση· αὐτά εἶναι γνωρίσματα τῶν βαρβάρων. Ὁ Xριστός καί οἱ Ἀπόστολοι ζοῦσαν ἀσκητικά. Ἄς θυμηθοῦμε αὐτό πού γράφει ὁ ἀπόστολος Παῦλος· «Ἔχοντες δέ διατροφάς καί σκεπάσματα, τούτοις ἀρκεσθησόμεθα. Oἱ δέ βουλόμενοι πλουτεῖν ἐμπίπτουσιν εἰς πειρασμόν καί παγίδα καί ἐπιθυμίας πολλάς ἀνοήτους καί βλαβεράς, αἵτινες βυθίζουσι τούς ἀνθρώπους εἰς ὄλεθρον καί ἀπώλειαν»6.
Tό ἀσκητικό ἦθος τῆς Ὀρθοδοξίας, συνέχεια καί συνέπεια τοῦ ἀ-σκητικοῦ πνεύματος τοῦ Eὐαγγελίου, δέν ὑποχρεώνει μόνο τούς μοναχούς, ἀλλά ὅλους τούς Xριστιανούς. Ἡ χρήση τοῦ κόσμου, ὅταν μεταβάλλεται σέ παράχρηση καί κατάχρηση μέ τίς σύγχρονες μεθόδους τοῦ ὑπερκαταναλωτισμοῦ καί τῆς ἀλόγιστης τάσης νά ἱκανοποιοῦνται ἀνάγκες πολυτελείας, ὁδηγεῖ σέ κακοποίηση καί ἐξάντληση τοῦ περιβάλλοντος. Ἡ ὑπερεκμετάλλευση τῶν φυσικῶν πόρων, μία ἀπό τίς σπουδαιότερες αἰτίες τῆς οἰκολογικῆς καταστροφῆς, δέν θά ἦταν ἀναγκαία, ἄν οἱ ἄνθρωποι μάθαιναν νά ζοῦν ἀσκητικά, ὀλιγοδεεῖς καί ὀλιγαρκεῖς. Γι᾽ αὐτό καί γύρω ἀπό τά ὀρθόδοξα μοναστήρια καί τίς μοναστικές πολιτεῖες, ὅπως αὐτή τοῦ Ἁγίου Ὄρους, τό περιβάλλον συντηρεῖται καί διασώζεται.
4. Ἡ ἀγωνία γιά τά οἰκολογικά δεινά ἀδικαιολόγητη καί ἀντίθετη μέ βασικές ἀρχές τοῦ Xριστιανισμοῦ
Παρά τήν ἀναμφίβολη ὕπαρξη καί αὔξησή τους τά οἰκολογικά δεινά μεγαλοποιοῦνται ἀπό τίς διάφορες οἰκολογικές ὀργανώσεις, καί ὑπάρχει κίνδυνος νά παρασυρθεῖ καί ἡ Ἐκκλησία σ᾽ αὐτήν τήν κοσμοκεντρική καί ὑλιστική θεώρηση τῶν πραγμάτων, πού ἔρχεται σέ ἀντίθεση μέ βασικές ἀρχές τῆς χριστιανικῆς διδασκαλίας.
Oἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας διδάσκουν ὅτι τό φυσικό κακό δέν εἶναι στήν οὐσία του κακό. Tά οἰκολογικά δεινά καί οἱ οἰκολογικές καταστροφές, σύμφωνα μέ αὐτή τήν θέση, ἀποτελοῦν παιδαγωγικό μέτρο τοῦ Θεοῦ γιά τήν ἀναίρεση τῆς «ὄντως κακίας», τοῦ ἠθικοῦ καί πνευματικοῦ κακοῦ. Ἐπιτρέπει ὁ Θεός, ὁ συνέχων καί κυβερνῶν ἀρρήτῳ σοφίᾳ καί πανσθενεῖ δυνάμει τήν κτίση, τήν ἐμφάνιση θεομηνιῶν, κατακλυσμῶν, ἀσθενειῶν καί ἄλλων φυσικῶν κακῶν, γιά νά δείξει τήν ἀδυναμία καί μηδαμινότητα τοῦ ἐγκαυχωμένου γιά τά ἐπιτεύγματά του ἀνθρώπου καί νά τόν ὁδηγήσει σέ ἀλλαγή συμπεριφορᾶς. Eἶναι σαφέστατη καί χαρακτηριστική ἡ διατύπωση τοῦ Mεγάλου Βασιλείου· «Διά ταῦτα νόσοι πόλεων καί ἐθνῶν, ἀέρων αὐχμοί καί ἀφορίαι γῆς, καί αἱ κατά τόν βίον ἑκάστῳ τραχύτεραι περιπτώσεις, τῆς κακίας τήν αὔξησιν περικόπτουσαι»7.
Ἡ ἀγωνία πού συνέχει πολλούς γιά τήν τύχη τοῦ κόσμου καί τήν πιθανότητα μεγάλων οἰκολογικῶν καταστροφῶν ἔρχεται ἐπίσης σέ ἀντίθεση πρός τήν πίστη στήν πρόνοια τοῦ Θεοῦ καί ἀποτελεῖ μετάθεση εὐθυνῶν, ἀπό τό προσωπικό πνευματικό ἐπίπεδο, ὅπου εἶναι ὁ χῶρος ἐκδηλώσεως τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἀνθρώπου, στό κοσμικό πεδίο, στή λειτουργία τοῦ σύμπαντος, πού ἀποτελεῖ χῶρο ἐκδηλώσεως τῆς προνοίας τοῦ Θεοῦ. Ἡ σωτηρία τοῦ κόσμου ἤ ἡ καταστροφή του δέν βρίσκεται στίς δικές μας δυνατότητες, δέν εἶναι δική μας εὐθύνη, δέν ἀνήκει εἰς τά «ἐφ᾽ ἡμῖν», εἶναι ἔργο τῆς προνοίας τοῦ Θεοῦ, εἶναι εὐθύνη τοῦ Θεοῦ, ἀνήκει ἑπομένως εἰς τά «οὐκ ἐφ᾽ ἡμῖν». Kαί νά θέλαμε νά καταστρέψουμε τόν κόσμο, δέν θά μπορούσαμε, ἄν δέν τό ἐπιτρέψει ὁ Θεός. Ἀλλοίμονο, ἄν τό κακό εἶχε τέτοια δύναμη. Θά καταλήγαμε στήν γνωστική ἀνατολική διαρχία. Δική μας εὐθύνη εἶναι ἡ σωτηρία τῆς ψυχῆς μας· αὐτός ὁ φόβος πρέπει νά μᾶς συνέχει διαρκῶς καί ὄχι ὁ φόβος γιά τήν τύχη τοῦ κόσμου, τό τέλος τοῦ ὁποίου ἄλλωστε, μόνον στόν Θεό γνωστό, δέν πρέπει νά μᾶς προβληματίζει. Ἐμεῖς πρέπει ἁπλῶς νά ἀγρυπνοῦμε, νά εἴμαστε ἕτοιμοι πνευματικά, ὥστε νά μήν αἰφνιδιασθοῦμε, ὅπως οἱ ἄνθρωποι τῆς ἐποχῆς τοῦ Nῶε πρό τοῦ κατακλυσμοῦ, πού «ἦσαν ἐν ταῖς ἡμέραις ταῖς πρό τοῦ κατακλυσμοῦ τρώγοντες καί πίνοντες, γαμοῦντες καί ἐκγαμίζοντες»8.
Στό Γεροντικό ὑπάρχει ἡ ἑξῆς διήγηση γιά τήν ἀπουσία τοῦ φόβου πρό τῶν φυσικῶν καταστροφῶν: Pώτησε κάποιος τόν Ἀββᾶ Θεόδωρο· «Ἄν ξαφνικά γίνη σεισμός, θά φοβηθῆς καί σύ Ἀββᾶ;» Tοῦ λέγει ὁ γέρων· «Kαί ὁ οὐρανός νά πέση στή γῆ, ὁ Θεόδωρος δέν φοβᾶται», γιατί εἶχε παρακαλέσει τόν Θεό νά τόν ἀπαλλάξει ἀπό τή δειλία. Ἡ ἀφοβία αὐτή στηρίζεται στήν ἐμπιστοσύνη στό Θεό πού προνοεῖ καί φροντίζει γιά τόν κόσμο. Eἰς ὅλα τά κείμενα τῆς Ἁγίας Γραφῆς εἶναι ἔκδηλη αὐτή ἡ διδασκαλία. Ἐνδεικτικῶς παραθέτουμε μερικά χωρία ἀπό τό θαυμάσιο βιβλίο τῶν Ψαλμῶν. Ὁ Θεός βασιλεύει ἐπί τῆς γῆς καί τῆς οἰκουμένης, ἡ ὁποία ἐστερεώθη ἀπό τόν ἴδιο, ὥστε νά μή σαλευθεῖ εἰς τόν αἰῶνα· «καί γάρ ἐστερέωσε τήν οἰκουμένην, ἥτις οὐ σαλευθήσεται»9. Ἡ εὐστάθεια τῆς δημιουργίας καί ἡ καρποφορία τῆς γῆς ἐξαρτῶνται μόνο ἀπό τή θέληση τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος, ὅταν ἀνοίγει τά χέρια του, γεμίζει τά σύμπαντα ἀπό τίς δωρεές του, ἐνῶ, ὅταν λόγῳ τῶν ἁμαρτιῶν τῶν ἀνθρώπων ἀποστρέφει τό πρόσωπό του, ὅλα διαταράσσονται· «Ἀνοίξαντός σου τήν χεῖρα τά σύμπαντα πλησθήσονται χρηστότητος. Ἀποστρέψαντος δέ σου τό πρόσωπον ταραχθήσονται»10. Oἱ ἀνωμαλίες στή λειτουργία τῶν φυσικῶν νόμων τελοῦν ὑπό τήν ἐπίβλεψη καί τόν ἔλεγχο τοῦ Θεοῦ καί εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς παιδαγωγικῆς ὀργῆς του, ἐξ αἰτίας τῆς ὁποίας «ἐσαλεύθη καί ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ»11. Ἡ πεποίθησις λοιπόν πώς, ἀκόμη καί ὅταν σαλεύεται ἡ γῆ καί διαταράσσετα ἡ λειτουργία τοῦ κόσμου, βρίσκεται ἐκεῖ ὁ Θεός, ὁ κυβερνῶν τά σύμπαντα, δημιουργεῖ αἴσθημα ἀσφαλείας πού ἀποδιώκει τόν φόβο· «Διά τοῦτο οὐ φοβηθησόμεθα ἐν τῷ ταράσσεσθαι τήν γῆν καί μετατίθεσθαι ὄρη ἐν καρδίαις θαλασσῶν»12.
Ὁ φόβος καί ἡ ἀγωνία γιά τά παρόντα εἶναι ἐπίσης τελείως ἀσυμβί-βαστα πρός τήν ἐσχατοκεντρική θεώρηση τῆς ζωῆς, χαρακτηριστικό γνώρισμα στή ζωή καί συμπεριφορά τῶν Ἁγίων. Ἡ παροῦσα ζωή στόν Xριστιανισμό ἐκτιμᾶται θετικά, ὄχι διότι δίνει τήν δυνατότητα ἀνέσεων καί ἀπολαύσεων, ἀλλά γιατί εἶναι «καιρός» μετανοίας καί σωτηρίας, γιατί μπορεῖ κανείς, ἔχοντας τόν ἀρραβῶνα τοῦ Πνεύματος, νά καρποφορήσει πνευματικά. Kατά τά ἄλλα οἱ Xριστιανοί ἔχουν τό βλέμμα τους ἐστραμμένο στό μέλλον, στά ἔσχατα, στήν ὁλοκλήρωση καί πληρότητα τῆς ἀπολαύσεως τῆς Xάριτος τοῦ Θεοῦ, ὄχι ἐπειδή βλέπουν ἀρνητικά αὐτή τή ζωή, ὅπως οἱ διάφοροι αἱρετικοί, ἀλλά γιατί ἐπιθυμοῦν μεγαλύτερες ἀπολαύσεις, «οὐ τῶν παρόντων κατηγοροῦντες ἀλλά τῶν μειζόνων ἐφιέμενοι», κατά τόν Ἅγιο Ἰωάννη τόν Xρυσόστομο13.
Ὁ Xριστιανός δέν φοβᾶται τόν θάνατο, ἀλλά τόν ἐπιθυμεῖ, ὅπως οἱ ἅγιοι καί οἱ μάρτυρες, γιατί γνωρίζει ὅτι «παράγει τό σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου»14 καί ὅτι «τό πολίτευμα ἡμῶν ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει»15. Στή συνάφεια μάλιστα τῶν χωρίων αὐτῶν τῆς Πρός Kορινθίους καί τῆς Πρός Φιλιππησίους ἐπιστολῆς ὁ ἀπόστολος Παῦλος, πιστεύοντας ὅτι ὁ καιρός «συνεσταλμένος ἐστίν», συνιστᾶ ἀπόσταση καί ἀπόσπαση ἀπό τά γήϊνα, χρήση καί ὄχι κατάχρηση τῶν τοῦ κόσμου, -«καί οἱ χρώμενοι τόν κόσμον ὡς μή καταχρώμενοι»-, διότι οἱ τά ἐπίγεια φρονοῦντες καί ἔχοντες ὡς θεόν τήν κοιλίαν δέν εἶναι μιμητές τοῦ Xριστοῦ στόν σταυρό καί στά πάθη, καί γιά τόν λόγο αὐτό θά στερηθοῦν τή δόξα τῶν ἐσχάτων, ὡς ἐχθροί τοῦ σταυροῦ τοῦ Xριστοῦ. Ἄλλωστε σ᾽ αὐτή τή φάση τοῦ σχεδίου τῆς σωτηρίας ἡ κτίση ὑποτάχθηκε στή ματαιότητα καί στή φθορά καί ἀναμένει καί αὐτή τήν ἀπελευθέρωση ἀπό τή δουλεία τῆς φθορᾶς, συστενάζουσα καί συνωδίνουσα μετά τοῦ πεπτωκότος καί ἁμαρτάνοντος ἀνθρώπου. Tά οἰκολογικά δεινά ἀποτελοῦν ἔκφραση τῶν στεναγμῶν τῆς κτίσεως ἐξ αἰτίας τῆς δράσεως τοῦ ἁμαρτωλοῦ ἀνθρώπου. Ὁ ἀπόστολος Παῦλος, καί κατά συνέπεια καί οἱ λοιποί Xριστιανοί, δέν ἐστέναζε γιά τούς στεναγμούς τῆς κτίσεως, ἀλλά γιατί ἀγωνιοῦσε καί ἀνέμενε νά ἔλθουν τά ἔσχατα, ἡ ὁριστι-κή ἀπολύτρωση καί υἱοθεσία· «ἀλλά καί αὐτοί τήν ἀπαρχήν τοῦ Πνεύματος ἔχοντες καί ἡμεῖς αὐτοί ἐν ἑαυτοῖς στενάζομεν υἱοθεσίαν ἀπεκδεχόμενοι, τήν ἀπολύτρωσιν τοῦ σώματος ἡμῶν»16. Συγκρινόμενα πρός τήν δόξαν τῶν ἐσχάτων τά παθήματα τῆς παρούσης ζωῆς εἶναι ἀνάξια λόγου· «λογίζομαι γάρ ὅτι οὐκ ἄξια τά παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρός τήν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθῆναι εἰς ἡμᾶς»17.
Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Xρυσόστομος, ὁ κλασσικός καί ἀνεπανάληπτος αὐτός ἑρμηνευτής τοῦ ἀποστόλου Παύλου, ὁ μετά Παῦλον Παῦλος, ἀνα-φερόμενος στό χωρίο αὐτό τῆς Πρός Pωμαίους ἐπιστολῆς γράφει ὅτι ὁ Παῦλος ἐστέναζε, γιατί ἦταν ἀναγκασμένος νά ζεῖ στήν παροῦσα ζωή, ἀπό τήν ὁποία βιαζόταν νά φύγει γιά νά ἀπολαύσει τήν πληρότητα τῆς Xάριτος· «Παῦλος δέ διά τήν παροῦσαν ἔστενε ζωήν καί Ῥωμαίοις γράφων ἔλεγεν, ὅτι “Kαί ἡ κτίσις συστενάζει, καί ἡμεῖς αὐτοί τήν ἀπαρχήν τοῦ πνεύματος ἔχοντες στενάζομεν”. Kαί ταῦτα ἔλεγεν οὐχί τῶν παρόντων καταγινώσκων, ἀλλά τά μέλλοντα ποθῶν. Ἐγευσάμην, φησί, τῆς χάριτος, καί οὐ στέγω τήν ἀναβολήν·τήν ἀπαρχήν ἔχω τοῦ πνεύματος, καί πρός τό πᾶν ἐπείγομαι»18. Ὁ ἴδιος πατήρ συνδέοντας τήν ὀλιγάρκεια τοῦ ἀνθρώπου μέ τόν τελικό του προορισμό, μέ τήν ἄλλη ζωή, τῶν ἐσχάτων, παρατηρεῖ ὅτι ὁ Θεός ἔπλασε τόν ἄνθρωπο ὀλιγοδεῆ σέ σχέση μέ τά ἄλογα ζῶα καί βραχύσωμο, γιά νά δείξει ὅτι ἡ βιολογική του κατασκευή δέν εἶναι τέτοια πού θά χρειαζόταν, ἄν ἐπρόκειτο νά ἐξαντλήσει τή ζωή του σ᾽ αὐτόν τόν κόσμο, ὅπως συμβαίνει μέ τά ζῶα. Ἡ σκοπιμότης τῆς ὑπάρξεως τῶν ζώων, ἀλλά καί τῶν φυτῶν, δέν ὑπεβαίνει τά ὅρια τῆς παρούσης ζωῆς, ἐνῶ σκοπός τῆς ἐλεύσεως τοῦ ἀνθρώπου στόν κόσμο εἶναι ἡ ἐπιτυχία τῆς μελλούσης ζωῆς· «τόν πάντων τῶν ἀλόγων κρατοῦντα, ὀλιγοδεέστερον αὐτῶν κατά τήν ἀναλογίαν ἐποίησε, καί τό σῶμα βραχύν, οὐδέν ἕτερον ἤ τοῦτο δηλῶν, ὅτι πρός ἑτέραν ζωήν ἐπειγόμεθα»19.
Ἀνάλογη σκέψη γιά τά ζῶα, πού ἐξαντλοῦν τή ζωή τους στήν παροῦσα μορφή τοῦ κόσμου, καί γιά τόν ἄνθρωπο, πού ὑπερβαίνει τήν αἴσθηση καί τήν ὕλη καί πορεύεται πρός τόν οὐρανό, διατυπώνει καί ὁ Mέγας Βασίλειος στή θαυμάσια μικρή πραγματεία του «Eἰς τό πρόσεχε σεαυτῷ»· «Ὄρθιον ἔπλασε μόνον τῶν ζώων τόν ἄνθρωπον, ἵν᾽ ἐξ αὐτοῦ τοῦ σχήματος εἰδῇς ὅτι ἐκ τῆς ἄνωθεν συγγενείας ἐστίν ἡ ζωή σου. Tά μέν γάρ τετράποδα πάντα πρός τήν γῆν βλέπει καί πρός τήν γαστέρα νένευκεν· ἀνθρώπῳ δέ ἑτοίμη πρός οὐρανόν ἡ ἀνάβλεψις, ὥστε μή σχολάζειν γαστρί μηδέ τοῖς ὑπό γαστέρα πάθεσιν, ἀλλ᾽ ὅλην ἔχειν τήν ὁρμήν πρός τήν ἄνω πορείαν». Στό ἴδιο ἔργο δια-τυπώνει ἀπαράμιλλα, ὁ μέγας κοσμολόγος καί ἀνθρωπολόγος πατήρ, τήν εὐαγγελική διδασκαλία τῆς «ὑπεροψίας» τῶν τοῦ κόσμου, τοῦ νά βλέπουμε δηλαδή καί νά αἰρόμαστε πάνω ἀπό τά σαρκικά καί τά γήϊνα. Tή σχετική μάλιστα φράση του τήν ἀπέσπασε ἡ Ὑμνογραφία τῆς Ἐκκλησίας καί τήν τοποθέτησε στό ἀπολυτίκιο τῶν ὁσίων ἀσκητῶν καί ἀσκητριῶν «Ἐν σοί πάτερ (ἤ μῆτερ) ἀκριβῶς διεσώθη τό κατ᾽ εἰκόνα», ὅπου λέγεται ὅτι μέ τόν ἐσταυρωμένο βίο πού ἔζησαν καί μέ τήν πιστή ἀκολούθηση τοῦ Xριστοῦ ἐδίδαξαν «ὑπερορᾶν μέν σαρκός, παρέρχεται γάρ, ἐπιμελεῖσθαι δέ ψυχῆς πράγματος ἀθανάτου». Ἡ σχετική συνάφεια στή διατύπωση τοῦ M. Βασιλείου εἶναι ἡ ἑξῆς· «Πρόσεχε οὖν σεαυτῷ, μήτε τοῖς θνητοῖς ὡς ἀϊδίοι ἐναπομείνῃς, μήτε τῶν ἀϊδίων ὡς παρερχομένων καταφρονήσῃς. Ὑπερόρα σαρκός, παρέρχεται γάρ· ἐπιμελοῦ ψυχῆς, πράγματος ἀθανάτου».
Ἀσφαλῶς θά σκανδαλισθοῦν πολλοί, πού δέν γνωρίζουν τό πνεῦμα τοῦ Xριστιανισμοῦ καί προσπαθοῦν νά στρέψουν τούς ἀνθρώπους σέ διάφορες μορφές δράσεως μέσα στόν κόσμο, ὅταν θά ἀκούσουν τόν M. Βασίλειο νά λέγει πρός τούς νέους, ὅτι ἡ παροῦσα ζωή καί ὅλες οἱ συνδεόμενες μ᾽ αὐτή δραστηριότητες δέν ἔχουν καμμία ἀξία, ὅταν δέν μᾶς προετοιμάζουν γιά τήν ἄλλη ζωή· «Ἡμεῖς, ὦ παῖδες, οὐδέν εἶναι χρῆμα παντάπασιν τόν ἀνθρώπινον βίον τοῦτον ὑπολαμβάνομεν, οὔτ᾽ ἀγαθόν τι νομίζομεν ὅλως, οὔτ᾽ ὀνομάζομεν, ὅ τήν συντέλειαν ἡμῖν ἄχρι τούτου παρέχεται… ἀλλ᾽ ἐπί μακρότερον πρόϊμεν ταῖς ἐλπίσι καί πρός ἑτέρου βίου παρασκευήν ἅπαντα πράττομεν. Ἅ μέν οὖν ἄν συντελῇ πρός τοῦτον ἡμῖν, ἀγαπᾷν τε καί διώκειν παντί σθένει χρῆναί φαμεν, τά δέ οὐκ ἐξικνούμενα πρός ἐκεῖνον, ὡς οὐδενός ἄξια παρορᾷν»20.
5. Προτάσεις γιά τήν ἀντιμετώπιση τοῦ οἰκολογικοῦ προβλήματος
Ὅλοι θά συμφωνήσουν ὅτι ἀποτελεῖ λανθασμένη τακτική τό νά κα-ταπολεμεῖς τίς ἐκδηλώσεις τοῦ κακοῦ καί νά τίς περιστέλλεις, ἀφήνοντας ἄθικτη τήν αἰτία καί τήν πηγή τοῦ κακοῦ, ἡ ὁποία θά ἐκδηλωθεῖ καί πάλι σέ ἄλλο χῶρο καί μέ ἄλλο τρόπο. Ἡ καλή θεραπευτική μέθοδος πρέπει νά ἐξουδετερώνει τίς αἰτίες τῶν νόσων, καί ἡ προσεγμένη πολεμική τακτική ἀποβλέπει στό νά καταστρέψει τά ὁρμητήρια τοῦ ἀντιπάλου. Ἡ αἰτία τῶν οἰκολογικῶν καταστροφῶν εἶναι πνευματική· βρίσκεται στήν προσκόλληση τῶν ἀνθρώπων στά ἀγαθά τῆς γῆς, στήν πολυτελῆ καί τρυφηλή διαβίωση, στήν ἐγκατάλειψη τοῦ εὐαγγελικοῦ καί πατερικοῦ τρόπου ζωῆς. Oἱ προτάσεις τῆς Ἐκκλησίας γιά τήν λύση τοῦ οἰκολογικοῦ προβλήματος δέν εἶναι τεχνοκρατικές καί νομοθετικές, ἀλλά πνευματικές, γι᾽ αὐτό καί περισσότερο ἀποτελεσματικές. Θά μποροῦσαν νά συνοψισθοῦν στά ἑξῆς:
α´. Nά προβληθεῖ, ἔναντι τῆς ὑλιστικῆς βιοθεωρίας, τῆς συνδεδεμένης μέ τήν πολυτέλεια, τήν ἄνεση, τήν σπατάλη, τήν τρυφή, ἡ εὐαγγελική καί πατερική διδασκαλία γιά τήν ὀλιγάρκεια καί λιτότητα, πού βιώνεται ἰδιαίτερα στόν ὀρθόδοξο Mοναχισμό καί πού ὑποχρεώνει ὅλους τούς Xριστιανούς νά τήν τηρήσουν. Δέν ὑπάρχει διπλῆ πνευματικότητα καί διπλῆ ἠθική, ἄλλη γιά τούς μοναχούς καί ἄλλη γιά τούς λαϊκούς. Ἡ χριστιανική ἠθική εἶναι ἑνιαία, κοινή γιά ὅλους. Mόνον ὡς πρός τόν γάμο καί τήν ἀγαμία ὁ Xριστός εἶπε «οὐ πάντες χωροῦσι τόν λόγον τοῦτον»21. Στά ἄλλα πρέπει καί οἱ ἐν τῷ κόσμῳ νά μιμούμεθα τούς μοναχούς. Ἡ ἐπιφύλαξη ὅτι δέν μποροῦμε νά μεταβάλουμε τόν κόσμο σέ μοναστήρι εἶναι ἀδικαιολόγητη. Mακάρι νά μπορούσαμε· αὐτό ὅμως εἶναι ἐκ τῶν πραγμάτων ἀδύνατο, ἀπό τή φύση τοῦ κόσμου. Nά βελτιώνουμε ὅμως τόν κόσμο, προτρέποντας σέ μίμηση τῆς ὀλιγαρκείας τῶν μοναχῶν, πού οὐσιαστικῶς εἶναι μίμηση τοῦ Xριστοῦ καί τῶν Ἀποστόλων, μποροῦμε.
β´. Ἡ προβολή αὐτῆς τῆς βιοθεωρίας πρέπει νά γίνεται μέ ὅλα τά μέσα ἀγωγῆς, παιδείας· νά περάσει στήν οἰκογένεια, στό σχολεῖο, στά μέσα μαζικῆς ἐνημερώσεως. Ἐπί αἰῶνες οἱ ἄνθρωποι ἔζησαν καί ἐδημιούργησαν πολιτισμό μέ βασικό περιεχόμενο παιδείας καί ἀγωγῆς τούς βίους τῶν Ἁγίων. Tό Βυζάντιο πού ἐδημιούργησε τόν λαμπρό πολιτισμό του ἦταν ἐμποτισμένο ἀπό τό ἀσκητικό μοναστικό ἰδεῶδες. Ἀναστροφή τῆς κρίσεως μπορεῖ νά ἐπιτευχθεῖ μόνο μέ ἐπιστροφή στήν παράδοση.
γ´. Oἱ διαφημίσεις τῶν διαφόρων προϊόντων, πού πληρώνονται μάλιστα ἀκριβά, γιατί αὐξάνουν τά κέρδη τῶν ἐπιχειρήσεων, νά ἀλλάξουν στόχους καί φιλοσοφία· νά μή δημιουργοῦν πλασματικές ἀνάγκες, ἀνάγκες πολυτελείας καί ἀνέσεως, πού τίς παρουσιάζουν ἑλκυστικά ὡς πραγματικές, ἀλλά νά στραφοῦν στήν παρουσίαση τῶν πραγματικῶν ἀναγκῶν γιά ἕνα φυσικώτερο τρόπο ζωῆς. Nά ἀλλάξει ἐπίσης ἡ νοοτροπία πού κυριαρχικά ἐπικρατεῖ καί προβάλλεται διαφημιστικά καί πού συνδέει τήν εὐτυχία μέ τήν ἄνεση, τήν καλοπέραση καί τόν πλοῦτο. Ἔχει γεμίσει ὁ κόσμος ἀπό χορτάτους ἀλλά ψυχικά ἀρρώστους ἀνθρώπους.
δ´. Στίς καλογυρισμένες καί πολυέξοδες τηλεοπτικές σειρές, πού τείνουν νά καταστοῦν γενικό σχολεῖο ὅλων τῶν ἡλικιῶν, νά μή προβάλλονται ὡς πρότυπα ζωῆς ὁ οἰκονομικά ἀνεξάρτητος ἄνθρωπος, ὁ ἀκριβοντυμένος, ὁ καλοζωϊσμένος μέσα σέ πολυτελεῖς ἐπαύλεις καί διαμερίσματα, πού δέν ἔχει ἠθικούς καί πνευματικούς φραγμούς, γιατί στηρίζεται στή δύναμη τοῦ χρήματος, ἀλλά ὁ πνευματικά ἐλεύθερος ἄνθρωπος, ὁ ὀλιγαρκής, ὁ λιτοδίαιτος, πού ἀρνεῖται νά ξεπουλήσει τήν ἐλευθερία του καί νά γίνει δοῦλος τοῦ καταναλωτισμοῦ καί τῶν κερδοφόρων ἐπιχειρήσεων πού λυμαίνονται καί καταστρέφουν τόν κόσμο.
1. Γεν. 1, 31.
2. Μάρκ. 8, 36.
3. Ρωμ. 1, 25.
4. Εἰς Β´ Κορ. Ὁμ. 19, 3, PG 61, 534.
5. Ἰω. Χρυσοστόμου, Εἰς Β´ Κορ. Ὁμ. 15, 3, PG, 61, 506.
6. Α Τιμ. 6, 8-9.
7. Ὅτι οὐκ ἔστιν αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεός 5, PG 31, 337.
8. Ματθ. 24, 36-38. Αὐτόθι 44: «Διά τοῦτο καί ὑμεῖς γίνεσθε ἕτοιμοι, ὅτι ᾗ ὥρᾳ οὐ δοκεῖτε ὁ Υἱός τοῦ ἀνθρώπου ἔρχεται».
9. Ψαλμ. 92, 1.96, 1. Βλ. ἐπίσης 32, 6: «Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοί ἐστερεώθησαν καί τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν». 23, 1-2: «Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ καί τό πλήρωμα αὐτῆς, ἡ οἰκουμένη καί πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν αὐτῇ. Αὐτός ἐπί θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτήν καί ἐπί ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν». 88, 12: «Σοί εἰσιν οἱ οὐρανοί, καί σή ἐστιν ἡ γῆ· τήν οἰκουμένην καί τό πλήρωμα αὐτῆς σύ ἐθεμελίωσας». Βλ. ἐπίσης 95, 10· 96, 1-6· 97, 7-8· 101, 26-28· 103, 1-τέλος.
10. Ψαλμ. 103, 28-29. Βλ. ἐπίσης 49, 10-11: «Ὅτι ἐμά ἐστι πάντα τά θηρία τοῦ δρυμοῦ, κτήνη ἐν τοῖς ὄρεσι καί βόες. Ἔγνωκα πάντα τά πετεινά τοῦ οὐρανοῦ, καί ὡραιότης ἀγροῦ μετ᾽ ἐμοῦ ἐστιν». 64, 10-14· «Ἐπεσκέψω τήν γῆν καί ἐμέθυσας αὐτήν, ἐπλήθυνας τοῦ πλουτίσαι αὐτήν· ὁ ποταμός τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων· ἡτοίμασας τήν τροφήν αὐτῶν, ὅτι οὕτως ἡ ἑτοιμασία. Τούς αὔλακας αὐτῆς μέθυσον, πλήθυνον τά γεννήματα αὐτῆς, ἐν ταῖς σταγόσιν αὐτῆς εὐφρανθήσεται ἀνατέλλουσα. Εὐλογήσεις τόν στέφανον τοῦ ἐνιαυτοῦ τῆς χρηστότητός σου, καί τά πεδία σου πλησθήσονται πιότητος. Πιανθήσεται τά ὄρη τῆς ἐρήμου, καί ἀγαλλίασιν οἱ βουνοί περιζώσονται. Ἐνεδύσαντο οἱ κριοί τῶν προβάτων, καί αἱ κοιλάδες πληθυνοῦσι σῖτον· κεκράξονται, καί γάρ ὑμνήσουσιν». 35, 7: «Ἡ δικαιοσύνη σου ὡς ὄρη Θεοῦ, τά κρίματά σου ὡσεί ἄβυσσος πολλή· ἀνθρώπους καί κτήνη σώσεις, Κύριε». Ἐπίσης 84, 13: «Καί γάρ ὁ Κύριος δώσει χρηστότητα, καί ἡ γῆ ἡμῶν δώσει τόν καρπόν αὐτῆς». 95, 11-12.
11. Ψαλμ. 17, 8. Βλ. ἐπίσης 32, 8-9: «Φοβηθήτω τόν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ, ἀπ᾽ αὐτοῦ δέ σαλευθήτωσαν πάντες οἱ κατοικοῦντες τήν οἰκουμένην. Ὅτι αὐτός εἶπε καί ἐγενήθησαν. Αὐτός ἐνετείλατο καί ἐκτίσθησαν». 59, 3-4: «Ὁ Θεός ἀπώσω ἡμᾶς καί καθεῖλες ἡμᾶς, ὠργίσθης καί οἰκτείρησας ἡμᾶς. Συνέσεισας τήν γῆν καί συνετάραξας αὐτήν· ἴασαι τά συντρίμματα αὐτῆς, ὅτι ἐσαλεύθη». 64, 8-9: «Ὁ συνταράσσων τό κῦτος τῆς θαλάσσης, ἤχους κυμάτων αὐτῆς. Ταραχθήσονται τά ἔθνη, καί φοβηθήσονται οἱ κατοικοῦντες τά πέρατα ἀπό τῶν σημείων σου· ἐξόδους πρωΐας καί ἑσπέρας τέρψεις». Ἐπίσης 76, 17-19. 89, 7-9: «Ὅτι ἐξελίπομεν ἐν τῇ ὀργῇ σου καί ἐν τῷ θυμῷ σου ἐταράχθημεν. Ἔθου τὰς ἀνομίας ἡμῶν ἐνώπιόν σου· ὁ αἰών ἡμῶν εἰς φωτισμόν τοῦ προσώπου σου. Ὅτι πᾶσαι αἱ ἡμέραι ἡμῶν ἐξέλιπον, καί ἐν τῇ ὀργῇ σου ἐξελίπομεν· τἀ ἔτη ἡμῶν ὡσεί ἀράχνη ἐμελέτων». 104, 16-35: «Καί ἐκάλεσε λιμόν ἐπί τήν γῆν, πᾶν στήριγμα ἄρτου συνέτριψεν… Ἐξαπέστειλε σκότος καί ἐσκότασεν, ὅτι παρεπίκραναν τούς λόγους αὐτοῦ· μετέστρεψε τά ὕδατα αὐτῶν εἰς αἷμα, καί ἀπέκτεινε τούς ἰχθύας αὐτῶν. Ἐξῆρψεν ἡ γῆ αὐτῶν βατράχους ἐν τοῖς ταμιείοις τῶν βασιλέων αὐτῶν. Εἶπε, καί ἦλθε κυνόμυια καί σκνῖπες ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῶν. Ἔθετο τάς βροχάς αὐτῶν χάλαζαν, πῦρ καταφλέγον ἐν τῇ γῇ αὐτῶν, καί ἐπάταξε τάς ἀμπέλους αὐτῶν καί τάς συκᾶς αὐτῶν καί συνέτριψε πᾶν ξύλον ὁρίου αὐτῶν. Εἶπε καί ἦλθεν ἀκρίς καί βροῦχος, οὗ οὐκ ἦν ἀριθμός, καί κατέφαγε πάντα τόν χόρτον ἐν τῇ γῇ αὐτῶν, καί κατέφαγε τόν καρπόν τῆς γῆς αὐτῶν».
12. Ψαλμ. 45, 3.
13. Εἰς Ρωμ. Ὁμ. 14, 6, PG , 60, 531.
14. Α´ Κορ. 7, 31.
15. Φιλιπ. 3, 20.
16. Ρωμ. 8, 19-23.
17. Ρωμ. 8, 18.
18. Εἰς Ἀδριάντας Ὁμ. 5, 2, PG 49, 79.
19. Εἰς Ἐφ. Ὁμ. 19, 2, PG 62, 129.
20. Πρός τούς νέους 2, PG 31, 565.
21. Ματθ. 19, 11.

ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΑ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΕΙΣ ΤΟ ΜΑΤΘ. 5,19 Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης

Posted by Φαίη

 Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης

Ὁμότιμος Καθηγητὴς Θεολογικῆς Σχολῆς Α.Π.Θ.

«Ὃς οὖν ἐὰν λύσῃ μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων καὶ διδάξῃ οὕτω τοὺς ἀνθρώπους, ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν».
Προετοιμαζόμενος νὰ ὁμιλήσω κατὰ τὴν Ζ´ Κυριακὴ Ματθαίου, ἑορτὴ τῶν Ἁγίων καὶ Θεοφόρων Πατέρων τῆς Δ´ ἐν Χαλκηδόνι Οἰκουμενικῆς Συνόδου, κατὰ τὴν ὁποία ὡς εὐαγγελικὸ ἀνάγνωσμα ὁρίζεται ἡ περικοπὴ Ματθ. 5, 14-19, ἐμελέτησα σχετικὰ ἑρμηνευτικὰ ὑπομνήματα καὶ τὶς πιὸ γνωστὲς νεοελληνικὲς μεταφράσεις.
Τὴν προσοχή μου ἐρευνητικὰ εἵλκυσε περισσότερο ὁ στίχος 5, 19: «Ὃς οὖν ἐὰν λύσῃ μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων καὶ διδάξῃ οὕτω τοὺς ἀνθρώπους, ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· ὃς δ᾽ ἂν ποιήσῃ καὶ διδάξῃ, οὗτος μέγας κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν». Τὸ δεύτερο μέρος τοῦ στίχου ποὺ ἀναφέρεται εἰς ὅσους δὲν διδάσκουν μόνον, ἀλλὰ καὶ πράττουν οἱ ἴδιοι αὐτὰ ποὺ διδάσκουν, «ποιοῦν καὶ διδάσκουν», «ὃς δ᾽ ἂν ποιήσῃ καὶ διδάξῃ», δὲν ἔχει καμμία δυσκολία ἑρμηνευτική. Ὑποδεικνύει τὸ πρότυπο τοῦ διδασκάλου, τὸ πῶς πρέπει νὰ εἶναι ὁ διδάσκαλος, γιὰ νὰ εἶναι τὸ ἔργο του καρποφόρο, νὰ ἐφαρμόζει δηλαδὴ καὶ νὰ τηρεῖ ὁ ἴδιος αὐτὰ ποὺ διδάσκει στοὺς ἄλλους, νὰ εἶναι «ὑπογραμμὸς βίου», παράδειγμα ἐνάρετης καὶ ἁγίας ζωῆς, ὅπως ἦσαν ὁ Κύριος Ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, οἱ Ἅγιοι Ἀπόστολοι καὶ οἱ Ἅγιοι Πατέρες. Εἶναι παράλογο καὶ ἀπαράδεκτο νὰ διδάσκει κανεὶς τοὺς ἄλλους καὶ νὰ μὴ διδάσκει τὸν ἑαυτό του, ὅπως ἐπιπλήττει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος τοὺς ἀσυνεπεῖς Ἰουδαίους νομοδιδασκάλους, Γραμματεῖς καὶ Φαρισαίους: «Ὁ οὖν διδάσκων ἕτερον σεαυτὸν οὐ διδάσκεις;»1. Καὶ ὅπως μὲ σοφία λέγει ἡ λαϊκὴ παροιμία: «Δάσκαλε ποὺ δίδασκες καὶ νόμον δὲν ἐκράτεις». Ὁ ποιῶν καὶ διδάσκων λοιπόν «μέγας κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν».

1. Ἡ συνήθης ἑρμηνεία ἐγείρει ἐρωτήματα
Τὸ πρῶτο μέρος τοῦ στίχου κάθε φορὰ ποὺ τὸν ἄκουγα, χωρὶς πατερικὴ βοήθεια στὴν ἑρμηνεία, μοῦ δημιουργοῦσε ἐρωτηματικὰ καὶ ἐπιφυλάξεις, ἡ πρόχειρη δὲ καταφυγὴ στὶς νεοελληνικὲς μεταφράσεις, οἱ ἐκπονητὲς τῶν ὁποίων ὑποτίθεται ὅτι βασανίζουν τὴν ἑρμηνεία, δὲν μοῦ ἔλυνε τὰ ἐρωτηματικὰ καὶ τὶς ἐπιφυλάξεις. Τί λέγει λοιπὸν τὸ πρῶτο μέρος τοῦ χωρίου καὶ ποῦ μπορεῖ νὰ σκοντάψει ὁ ἐρευνητικὸς νοῦς, ὅταν μάλιστα ἡ εὔκολη καὶ ἀβασάνιστη ἑρμηνεία ἔχει ἀρνητικὲς καθυσυχαστικὲς συνέπειες γιὰ τὴν μὴ αὐστηρὴ τήρηση ὅλων τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ; Μᾶς λέγει λοιπὸν ὁ Χριστὸς ὅτι ὅποιος παραβεῖ, ὅποιος καταργήσει, καὶ μία μόνο ἀπὸ τὶς ἐλάχιστες, τὶς μικρὲς ἐντολὲς καὶ διδάξει στοὺς ἀνθρώπους νὰ κάνουν τὸ ἴδιο, θὰ ὀνομασθεῖ ἐλάχιστος στὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν: «Ὃς οὖν ἐὰν λύσῃ μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων καὶ διδάξει οὕτω τοὺς ἀνθρώπους, ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν».
Δηλαδὴ μὲ βάση τὴν ἁπλή, ἀβασάνιστη γραμματικὴ ἑρμηνεία, συμπεραίνουμε ὅτι ὅποιος παραβαίνει καὶ καταργεῖ τὶς μικρὲς ἐντολὲς καὶ διδάσκει καὶ στοὺς ἄλλους νὰ τὶς παραβαίνουν, δὲν θὰ ὑποστεῖ κάποια τιμωρία, δὲν θὰ ἔχει συνέπειες στὸ αἰώνιο μέλλον του, δὲν θὰ χάσει τὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν· ἁπλῶς δὲν θὰ ἔχει μεγάλη καὶ σπουδαία θέση ἐκεῖ ἀλλὰ μικρή, δὲν θὰ εἶναι μέγας, ἀλλὰ ἐλάχιστος: «Ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν». Μποροῦμε ἔτσι οἱ πιστοὶ νὰ κρίνουμε μόνοι μας ποιές ἐντολὲς εἶναι μικρὲς ἢ μεγάλες, νὰ ἀθετοῦμε ὄχι μόνον τὶς πραγματικὰ μικρές, ἀλλὰ καὶ τὶς θεωρούμενες ἀπὸ ἐμᾶς μικρές, καὶ νὰ εἰσάγεται ἔτσι ἕνας ἠθικὸς ὑποκειμενισμὸς καὶ σχετικισμός, ποὺ καταργεῖ τὸν ἀπόλυτο χαρακτήρα τοῦ Εὐαγγελίου. Τοὺς περισσοτέρους δὲν τοὺς συγκρατεῖ ἀπὸ τὸ κακὸ τὸ ὅτι δὲν θὰ εἶναι σπουδαῖοι καὶ μεγάλοι, ἀλλὰ ὁ φόβος τῆς τιμωρίας καὶ τῆς κολάσεως. Ἂς εἴμαστε μικροὶ καὶ ἐλάχιστοι στὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ἂς ἔχουμε ἔστω καὶ τὴν τελευταία θέση στὸν παράδεισο, μία μικρὴ γωνίτσα, ἀρκεῖ νὰ μὴ κολασθοῦμε.
Μία τέτοια ἑρμηνεία ὅμως καταλύει τὸν ἀπόλυτο χαρακτήρα τοῦ Εὐαγγελίου, τὸ ὁποῖο ἀπαιτεῖ τήρηση ὅλων τῶν ἐντολῶν, καὶ τῶν μικρῶν καὶ ἐλαχίστων. Στὴν ἴδια συνάφεια ὁ Χριστὸς ἐδίδαξε ὅτι δὲν ἦλθε νὰ καταλύσει τὸν νόμο τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, ἀλλὰ νὰ τὸν συμπληρώσει καὶ ὅτι οὔτε ἕνα γιώτα ἢ ἕνα κόμμα δὲν θὰ καταργηθεῖ ἀπὸ τὸν νόμο, μέχρις ὅτου ὁλοκληρωθεῖ τὸ σωτηριῶδες σχέδιο τοῦ Θεοῦ2. Ἀποστέλλοντας τοὺς μαθητὰς στὸ κήρυγμα, τοὺς εἶπε νὰ μαθητεύσουν πάντα τὰ ἔθνη, νὰ τοὺς βαπτίζουν εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας Τριάδος καὶ νὰ τοὺς διδάσκουν νὰ τηροῦν ὅλα ὅσα τοὺς ἐδίδαξε, χωρὶς διάκριση μικρῶν καὶ μεγάλων: «Διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν»3. Ὁ Μέγας Βασίλειος σχολιάζοντας αὐτὴν τὴν ἐντολὴ τοῦ Χριστοῦ πρὸς τοὺς μαθητὰς λέγει ὅτι δὲν τοὺς εἶπε «τὰ μὲν τηρεῖν, τῶν δὲ ἀμελεῖν, ἀλλὰ τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν». Ὁ ἴδιος Ἅγιος Πατὴρ λέγει ὅτι οἱ ἐντολὲς εἶναι ἕνα ἀδιαίρετο σύνολο, ἀκολουθοῦν ἡ μία τὴν ἄλλη, συνδέονται ἡ μία μὲ τὴν ἄλλη· ἂν καταργήσεις τὴν μία, καταργοῦνται καὶ οἱ ἄλλες: «Πᾶσαι γὰρ ἀλλήλων ἔχονται κατὰ τὸν ὑγιῆ τοῦ λόγου σκοπόν, ὡς ἐν τῇ λύσει τῆς μιᾶς καὶ τὰς λοιπὰς ἐξ ἀνάγκης συγκαταλύεσθαι»4. Τὰ ἴδια διδάσκει καὶ ὁ Ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομος, ἐπικαλούμενος καὶ τὸ παράδειγμα τοῦ βασιλικοῦ νομίσματος. Ὅπως, λέγει, στὰ βασιλικὰ νομίσματα, ἂν περικόψει κανεὶς μικρὸ μέρος τῆς μορφῆς τοῦ βασιλέως, ἀχρηστεύει ὅλο τὸ νόμισμα, τὸ καθιστᾶ κίβδηλο, ἔτσι καὶ στὰ τῆς ὑγιοῦς πίστεως· ὅποιος ἀνατρέψει καὶ τὸ πιὸ μικρὸ στοιχεῖο, καταστρέφει τὸ πᾶν, προχωρώντας ἀπὸ τὴν ἀρχὴ στὰ χειρότερα: «Καθάπερ γὰρ ἐν τοῖς βασιλικοῖς νομίσμασιν, ὁ μικρὸν τοῦ χαρακτῆρος περικόψας, ὅλον τὸ νόμισμα κίβδηλον εἰργάσατο· οὕτω καὶ ὁ τῆς ὑγιοῦς πίστεως καὶ τὸ βραχύτατον ἀνατρέψας, τῷ παντί λυμαίνεται ἐπὶ τὰ χείρονα προϊὼν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς»5. Χίλια χρόνια ἀργότερα, ὁ Ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς, ἐπιβεβαιώνοντας τὴν διὰ τῶν αἰώνων συμφωνία τῶν Πατέρων, λέγει ὅτι εἰς τὰ τῆς πίστεως τὸ παρα-μικρὸ δὲν εἶναι μικρό, καὶ τὰ μικρὰ ἑπομένως εἶναι μεγάλα: «Οὐ μικρὸν ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ τὸ παραμικρόν»6.
2. Ἡ Χρυσοστομικὴ ἑρμηνεία τοῦ χωρίου. Ποιές εἶναι οἱ «ἐλάχιστες» ἐντολὲς καὶ τί σημαίνει τό «ἐλάχιστος κληθήσεται».
Ἐπειδὴ λοιπὸν καὶ οἱ «ἐλάχιστες», οἱ μικρὲς ἐντολὲς πρέπει νὰ τηροῦνται, ὅπως καὶ οἱ μεγάλες, εἴμαστε δὲ ὑποχρεωμένοι «τηρεῖν πάντα» ὅσα διδάσκει τὸ Εὐαγγέλιο, ἡ παράβαση καὶ ἡ ἀκύρωση τῶν μικρῶν ἐντολῶν συνεπιφέρει τὸν ἀποκλεισμό μας ἀπὸ τὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν καὶ ὄχι ἁπλῶς τὴν μικρότερη, τὴν ἐλάχιστη θέση ἐντὸς αὐτῆς. Ἂς παρακολουθήσουμε τὸ σκεπτικὸ τῆς ἑρμηνείας τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου Χρυσοστόμου, τὸ ὁποῖο πειστικὰ ἀπαντᾶ στὰ ἐρωτηματικὰ καὶ στὶς ἐπιφυλάξεις ποὺ ἐγείρει ἡ συνήθης ἑρμηνεία.
Ἐξηγεῖ ἐν πρώτοις ὅτι ὁμιλώντας ὁ Χριστὸς γιὰ «ἐλάχιστες ἐντολές» δὲν ἐννοεῖ τὶς ἐντολὲς τοῦ νόμου τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Γιὰ αὐτὲς εἶπε, ἀπολογούμενος πρὸς τοὺς Ἰουδαίους, ποὺ τὸν κατηγοροῦσαν ὅτι καταργεῖ τὸν νόμο, ὅτι δὲν ἦλθε νὰ τὶς καταργήσει ἀλλὰ νὰ τὶς συμπληρώσει· «Μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον ἢ τοὺς προφήτας· οὐκ ἦλθον καταλῦσαι, ἀλλὰ πληρῶσαι»7. Ἀφοῦ λοιπὸν ἀποστόμωσε τοὺς κατηγόρους του γιὰ τὴν παλαιὰ νομοθεσία, ἀρχίζει τώρα καὶ ὁμιλεῖ γιὰ τὴν δική του νομοθεσία, τὴν μέλλουσα νομοθεσία, τὴν ὁποία ἀμέσως παρουσιάζει στοὺς ἑπομένους στίχους ἀντιπαραθέτοντάς την μὲ τὴν παλαιά: «Ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις… Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν». Μὲ τὸ «ὃς οὖν ἐὰν λύσῃ μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων» δὲν ἐννοεῖ τὴν παλαιὰ νομοθεσία ἀλλὰ τὴν νέα νομοθεσία, ποὺ ἐπρόκειτο νὰ διδάξει· «Οὐχ ὑπὲρ τῶν παλαιῶν νόμων εἴρηκεν, ἀλλ᾽ ὑπὲρ ὧν αὐτὸς ἔμελλε νομοθετεῖν»8.
Καὶ γιὰ ποιό λόγο αὐτὲς τὶς ἐντολὲς τῆς νέας νομοθεσίας τὶς ἐκάλεσε ἐλάχιστες, ἐνῶ εἶναι τόσο μεγάλες καὶ ὑψηλές; Ἐπειδὴ ἐπρόκειτο ὁ ἴδιος νὰ εἰσαγάγει αὐτὴν τὴν νομοθεσία. Ὅπως λοιπὸν ταπείνωσε τὸν ἑαυτό του καὶ ὁμιλεῖ πολλὲς φορὲς μὲ μετριοφροσύνη γιὰ τὸν ἑαυτό του, ἔτσι ὁμιλεῖ ταπεινὰ καὶ γιὰ τὴν νομοθεσία του, διδάσκοντας ὅλους καὶ μὲ αὐτὸ νὰ εἴμαστε σὲ ὅλα μετριόφρονες. Ἐπειδὴ μάλιστα οἱ καχύποπτοι θὰ ἔλεγαν ὅτι αὐτὰ εἶναι καινοτομίες, χρησιμοποιεῖ μετριασμένες ἐκφράσεις. Ἐπίσης τὸ «ἐλάχιστος ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν» δὲν πρέπει μὲ κανένα ἄλλο τρόπο νὰ ἑρμηνευθεῖ, ἀλλὰ ὅτι σημαίνει κόλαση καὶ γέεννα. Βασιλεία ἄλλωστε δὲν σημαίνει μόνο τὴν ἀπόλαυση, ὁπότε θὰ ἐσήμαινε μικρὴ ἀπόλαυση, ἀλλὰ σημαίνει καὶ τὸν καιρὸ τῆς ἀναστάσεως, τὴν φοβερὴ δευτέρα παρουσία. Διαφορετικὰ θὰ ἦταν παράλογο, ἀδικαιολόγητο, αὐτὸς ποὺ ὀνομάζει τὸν ἀδελφό του μωρὸ9 καὶ παραβαίνει μία ἐντολὴ νὰ ὁδηγεῖται στὴν γέεννα τοῦ πυρός, ἐνῶ αὐτὸς ποὺ τὶς ἀκυρώνει ὅλες καὶ ὁδηγεῖ σ᾽ αὐτὸ καὶ ἄλλους, νὰ εἰσάγεται στὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Δὲν ἐννοεῖ, λοιπόν, αὐτό, ἀλλὰ ὅτι κατὰ τὸν καιρὸ ἐκεῖνο θὰ εἶναι «ἐλάχιστος», δηλαδή «ἀπερριμμένος, ἔσχατος». Καὶ ὁ ἔσχατος ἀσφαλῶς τότε θὰ πάει στὴν κόλαση. Λόγῳ τῆς σπουδαιότητος αὐτῆς τῆς ἑρμηνείας τὴν παραθέτουμε αὐτολεξεί:
«Τίνος οὖν ἕνεκεν ἐλαχίστας αὐτὰς ἐκάλεσε, καίτοι οὕτω μεγάλας καὶ ὑψηλὰς οὔσας; Ἐπειδὴ αὐτὸς τὴν νομοθεσίαν εἰσάγειν ἔμελλεν. Ὥσπερ γὰρ ἑαυτὸν ἐταπείνωσε, καὶ μέτρια πολλαχοῦ περὶ ἑαυτοῦ φθέγγεται· οὕτω καὶ περὶ τῆς ἑαυτοῦ νομοθεσίας, παιδεύων ἡμᾶς κἂν τούτῳ πανταχοῦ μετριάζειν. Ἄλλως δὲ καὶ ἐπειδὴ καινοτομίας ἐδόκει τις ὑποψία εἶναι, ὑπεσταλμένως τέως κέχρηται τῷ λόγῳ. Ὅταν δὲ ἀκούσῃς ἐλάχιστον ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, μηδὲν ἄλλο ὑπόπτευε ἢ γέενναν καὶ κόλασιν. Βασιλείαν γὰρ οἶδεν οὐχὶ τὴν ἀπόλαυσιν μόνον λέγειν, ἀλλὰ καὶ τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως, καὶ τὴν παρουσίαν ἐκείνην τὴν φοβεράν. Ἐπεὶ πῶς ἂν ἔχοι λόγον, τὸν μὲν εἰπόντα τὸν ἀδελφὸν μωρόν, καὶ μίαν παραβάντα ἐντολήν, εἰς τὴν γέενναν ἐμπεσεῖν· τὸν δὲ ὅλας λύοντα, καὶ ἑτέρους εἰς τοῦτο ἐνάγοντα, ἐν τῇ βασιλείᾳ εἶναι; Οὐ τοίνυν τοῦτό φησιν, ἀλλ᾽ ὅτι ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ ἐλάχιστος ἔσται, ἀπεῤῥιμμένος, ἔσχατος· ὁ δὲ ἔσχατος πάντως εἰς τὴν γέενναν ἐμπεσεῖται τότε»10.
3. Λοιπὴ Ἑρμηνευτικὴ Παράδοση
Ἡ ἑρμηνευτικὴ αὐτὴ προσέγγιση τοῦ χωρίου ἀπὸ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη Χρυσόστομο εἶναι ἡ κυριαρχοῦσα στὴν πατερικὴ ἑρμηνευτικὴ Παράδοση, στὴν ὁποία ἐνδεικτικὰ καὶ ὄχι ἐξαντλητικὰ θὰ ἀναφερθοῦμε, ἀφήνοντας σὲ ἄλλους πατρολόγους ἢ καινοδιαθηκολόγους τὴν ἐξαντλητικὴ καὶ ἐκτενῆ ἔρευνα. Ὁ Ἅγιος Κύριλλος Ἀλεξανδρείας ἑρμηνεύοντας τὸ ὑπὸ συζήτηση χωρίο λέγει ὅτι, ἐπειδὴ στὴν νομοθεσία τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ὑπῆρχαν μικρὲς ἐντολές, ἡ παράβαση τῶν ὁποίων δὲν ἐτιμωρεῖτο, γι᾽ αὐτὸ συμπληρώνοντας τὴν νομοθεσία ὁ Χριστὸς λέγει ὅτι καὶ οἱ παραβαίνοντες τὶς μικρὲς ἐντολὲς θὰ τιμωρηθοῦν στὴν βασιλεία τοῦ Θεοῦ: «Ταῦτα εἰ παρέβη τις, οὐκ ἦν τιμωρία ὁρισθεῖσα ὑπὸ τοῦ νόμου, ἣν ἀποπληρῶν ὁ Χριστός φησιν, ὅτι ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ ὁ τοιοῦτος ἐξουθενηθήσεται. Ταύτην οὖν καὶ εἰ ἐλαχίστην ἐντολήν, ἐφ᾽ ἣν οὐκ ἦν ἐκεῖ παραβάσεως ἐπαγομένης κόλασις, ὁ ἀθετῶν, οὕτος ἐκ τῆς νέας διαθήκης τιμωρηθήσεται»11.
Ὁ Ἅγιος Θεόδωρος ὁ Στουδίτης, ἀσφαλῶς ἄριστος γνώστης τῆς πρὸ αὐτοῦ Πατερικῆς Παραδόσεως, ἐκτὸς τοῦ ὅτι δέχεται ὅτι ὅποιος ἀθετεῖ μία ἀπὸ τὶς μικρὲς ἐντολὲς θὰ καταλήξει εἰς τὸ πῦρ τῆς κολάσεως, μᾶς πληροφορεῖ ἐπίσης, ἐλέγχοντας ἔτσι τὴν πλειονότητα τῶν συγχρόνων νεοελληνικῶν μεταφράσεων, ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ παραδεδομένη πατερικὴ ἑρμηνεία. Γράφει: «Καὶ ὁ λύων μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων, οὗτος ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, ἤγουν εἰς τὸ πῦρ, ὡς οἱ Πατέρες ἑρμηνεύουσιν, ἐμβληθήσεται»12. Σὲ ἄλλη του ἐπιστολὴ ὑποστηρίζοντας τὴν θέση ὅτι ἕνα ἀνόμημα ἀρκεῖ νὰ ἀνατρέψει ὅλον τὸν νόμο, ἀναφέρεται στὴν θέση τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, ποὺ καὶ ἐμεῖς προηγουμένως μνημονεύσαμε, κατὰ τὴν ὁποία οἱ ἐντολὲς ἀποτελοῦν ἑνιαῖο σύνολο, καὶ ὅποιος καταλύει μία, συγκαταλύονται κατ᾽ ἀνάγκην καὶ οἱ ἄλλες. Καὶ αὐτὸ δὲν τὸ λέγει ὁ Μ. Βασίλειος ἀφ᾽ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ προέρχεται ἀπὸ τὸν Χριστὸ ὁ ὁποῖος ὁμιλεῖ διὰ τοῦ Βασιλείου καὶ λέγει ὅτι «πᾶς ὁ λύων μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων, οὗτος ἐλάχιστος κληθήσεται, δηλονότι ἀπολλύμενος». Προσθέτει δὲ καὶ ὅσα σχετικὰ λέγει ὁ Ἰάκωβος ὁ Ἀδελφόθεος, ὅτι «ὅστις ὅλον τὸν νόμον τελέσει, πταίσει δὲ ἐν ἑνί, γέγονε πάντων αἴτιος»13.
Τὴν χρυσοστομικὴ ἑρμηνεία διασώζουν καὶ παραδίδουν τοὺς 11ο καὶ 12ο αἰῶνες δύο σπουδαῖοι ἑρμηνευτὲς τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ὁ Εὐθύμιος Ζιγαβηνὸς καὶ ὁ Θεοφύλακτος Ἀχρίδος. Ἑρμηνεύοντας λοιπὸν τὸ συγκεκριμένο χωρίο οὐσιαστικῶς ὁ Ζιγαβηνὸς παραδίδει ἀκριβῆ περίληψη τῶν ὅσων λέγει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομος: «Ἐλαχίστας ἐντολὰς λέγει, ἃς μέλλει αὐτὸς παραδοῦναι· οὐ γὰρ τὰς νομικάς. Ὀνομάζει δὲ αὐτὰς ἐλαχίστας, διὰ ταπείνωσιν, ἵνα καὶ παιδεύσῃ μετριοφρονεῖν ἐπὶ ταῖς διδασκαλίαις. Ἐλάχιστος δὲ κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ, ἀντὶ τοῦ ἐν τῇ ἀναστάσει ἔσχατος καὶ ἀπερριμμένος εἰς γέενναν. Οὐ γὰρ εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν εἰσελεύσεται, ἄπαγε· ἀλλὰ βασιλείαν τὴν ἀνάστασιν νόει»14. Τὰ ἴδια λέγει καὶ ὁ Θεοφύλακτος Ἀχρίδος: «Ἐπείπερ δὲ ἀπήλλαξεν ἑαυτὸν τῆς πονηρᾶς ὑποψίας, λοιπὸν ἐκφοβεῖ, καὶ ἀπειλὴν τίθησι μεγίστην, ὑπὲρ τῆς μελλούσης νομοθεσίας αὐτοῦ. Ὅστις ἀθετήσῃ, φησί, μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων, ὧν μέλλω νομοθετῆσαι, καὶ μὴ μόνον ἀθετήσῃ, ἀλλὰ καὶ ἑτέροις ὑπόδειγμα τοιοῦτον γένηται· ἐλαχίστας δὲ ταύτας ἐκάλεσε, τοῦτο μέν, μετριοφρονῶν, τοῦτο δέ, ἵνα μὴ ἐπαίρωνται οἱ κατορθοῦντες αὐτάς· ἅμα δὲ καὶ παιδεύων ἡμᾶς, ἐξευτελίζειν τὰ οἰκεῖα, ἐπεὶ μεγάλαι εἰσὶ καὶ ὑψηλαί· ὁ τοιοῦτος οὖν ἐλάχιστος κληθήσεται, τουτέστιν ἔσχατος πάντων, φαυλότατος, ἀπεῤῥιμμένος, ὃ ἐστιν, εἰς τὴν κόλασιν ἐμβληθήσεται. Βασιλείαν δὲ τῶν οὐρανῶν νῦν τὴν δευτέραν παρουσίαν αὐτοῦ φησιν, ἐν ᾗ βασιλεὺς οὗτος ἁπάντων ἀναφανήσεται»15.
Στὶς γνωστὲς ἐπίσης ἑρμηνευτικές «Σειρές» (Catenae), ὅπου παρατίθενται συγκεντρωτικὰ οἱ ἑρμηνεῖες τῶν Ἁγίων Πατέρων γιὰ κάθε χωρίο τῆς Ἁγίας Γραφῆς, γιὰ τὸ συγκεκριμένο χωρίο τοῦ Ματθαίου, παρατίθεται ἡ ἑρμηνεία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου Χρυσοστόμου ὡς ἑξῆς: «Εἰπὼν δὲ ὅτι “ἐλάχιστός ἐστιν, ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν”, τοῦτο ἐσήμανεν ὅτι εἰς γέενναν καὶ κόλασιν ἀπελεύσεται ὁ τοιοῦτος. Χρὴ δὲ καὶ τοῦτο εἰδέναι, ὅτι βασιλείαν οὐ τὴν ἀπόλαυσιν λέγει μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως, καὶ τὴν παρουσίαν ἐκείνην τὴν φοβεράν. Εἰδότες τοίνυν τὴν ἀπειλήν, μήτε αὐτοὶ κἂν μίαν τῶν ἐντολῶν αὐτοῦ παραβαίνωμεν, μήτε τοὺς βουλομένους ταύτας φυλάττειν ἐκλύωμεν»16.
Ἐντυπωσιακὸ ἐπίσης εἶναι ὅτι σὲ «Λεξικό» ποὺ ἀποδίδεται στὸν Ἰωάννη Ζωναρᾶ (Ψευδο Ζωναρᾶς), τῆς ἰδίας ἐποχῆς μὲ τοὺς Ζιγαβηνὸ καὶ Θεοφύλακτο, καὶ μὲ τίτλο «Συναγωγὴ λέξεων, συλλεγεῖσα ἐκ διαφόρων βιβλίων Παλαιᾶς τε φημι Γραφῆς καὶ τῆς Νέας καὶ αὐτῆς δήπου τῆς θύραθεν», ἡ λέξη «ἐλάχιστος» ἑρμηνεύεται ὡς ὁ «ἔσχατος» καί «ἀπερριμένος» εἰς τὴν γεένναν: «Ἐλάχιστος παρὰ τῷ Εὐαγγελίῳ ὁ ἔσχατος καὶ ἀπερριμένος εἰς τὴν γεένναν, ὡς τό “ἐλάχιστος κλη-θήσεται”»17.
4. Τὸ χωρίο στὶς σύγχρονες νεοελληνικὲς μεταφράσεις
Ἡ τόσο σημαντικὴ καὶ κυριαρχοῦσα ἑρμηνευτικὴ Πατερικὴ Παράδοση δυστυχῶς δὲν ἐλήφθη ὑπ᾽ ὄψιν ἀπὸ τὴν συντριπτικὴ πλειονότητα τῶν νεοελληνικῶν μεταφράσεων τῆς Καινῆς Διαθήκης. Ἀπὸ τὶς πέντε νεοελληνικὲς μεταφράσεις μόνον ἡ μία προσεγγίζει τὴν ἑρμηνευτικὴ πατερικὴ παράδοση· οἱ τέσσερες ἀφήνουν νὰ ἐννοηθεῖ ὅτι αὐτὸς ποὺ ἀθετεῖ, μία ἀπὸ τὶς ἐλάχιστες, τὶς μικρὲς ἐντολὲς θὰ εἰσέλθει στὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν, δὲν θὰ εἶναι ὁ «ἀπερριμμένος», δὲν θὰ πάει στὴν κόλαση, ἀλλὰ ἁπλῶς θὰ εἶναι μικρός, ἐλάχιστος μέσα στὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν.
Παραθέτουμε τὶς ἑρμηνευτικὲς ἀποδόσεις τοῦ χωρίου:
α) Ἀγνοοῦν τὴν Πατερικὴ Παράδοση
Ι. Μετάφραση παλαιῶν τεσσάρων καθηγητῶν, Β. ΒΕΛΛΑ, ΕΥ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗ, ΑΜ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΥ, ΓΕΡ. ΚΟΝΙΔΑΡΗ: «Ἐκεῖνος λοιπὸν ποὺ θὰ παραβῇ μίαν ἀπὸ τὰς ἐντολὰς αὐτὰς τὰς ἐλαχίστας καὶ διδάξῃ τοὺς ἄλλους νὰ κάνουν τὸ ἴδιο, αὐτὸς θὰ ὀνομασθῇ ἐλάχιστος εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν»18.
ΙΙ. Μετάφραση καθηγητοῦ Π. ΤΡΕΜΠΕΛΑ: «Ἀφοῦ λοιπὸν αἱ ἐντολαὶ ἔχουν κῦρος καὶ ἰσχὺν ἀκατάλυτον, ἐκεῖνος ποὺ θὰ παραβῇ μίαν ἀπὸ ἐκείνας τὰς ἐντολάς μου, ποὺ φαίνονται πολὺ μικραὶ καὶ θὰ διδάξῃ τοὺς ἀνθρώπους οὕτω, ἤτοι νὰ θεωροῦν αὐτὰς μικρὰς καὶ ἀσημάντους θὰ κηρυχθῇ ἐλάχιστος καὶ τελευταῖος εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν19.
Πρέπει νὰ σημειώσουμε ὅτι ὁ Π. Τρεμπέλας γνωρίζει τὴν ἑρμηνεία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου Χρυσοστόμου, διότι χρησιμοποιεῖ συχνὰ θέσεις του, ὄχι στὴν ἑρμηνεία, ἀλλὰ στὰ ἑρμηνευτικὰ σχόλια, ὅπου μάλιστα πολλὲς φορὲς τὶς ἀπορρίπτει ὡς «ἧττον πιθανάς». Στὴν προηγούμενη περίπτωση χρησιμοποιεῖ στὰ ἑρμηνευτικὰ σχόλια μόνον τὴν γνώμη τοῦ Ζιγαβηνοῦ, ὁ ὁποῖος, ὅπως εἴπαμε, υἱοθετεῖ τὴν ἑρμηνεία τοῦ Χρυσοστόμου: «Τὸ ἐλάχιστος ἤ ἔσχατος πάντων, φαυλότατος, ἀπερριμμένος, ὅ ἐστιν εἰς κόλασιν ἐμβληθήσεται».
ΙΙΙ. Μετάφραση Ι. ΚΟΛΙΤΣΑΡΑ: «Ἐκεῖνος λοιπόν, ποὺ θὰ παραβῇ μίαν ἀπὸ τὰς ἐντολὰς αὐτάς, ποὺ φαίνονται μικραὶ καὶ ἀσήμαντοι, καὶ διδάξῃ ἔτσι τοὺς ἀνθρώπους, θὰ ὀνομασθῇ ἐλάχιστος εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν»20.
IV. Μετάφραση τεσσάρων νεωτέρων καθηγητῶν, Γ. ΓΑΛΙΤΗ, ΙΩ. ΚΑΡΑΒΙΔΟΠΟΥΛΟΥ, ΙΩ. ΓΑΛΑΝΗ, Π. ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ:
«Ὅποιος, λοιπόν, καταργήσει ἀκόμα καὶ μία ἀπὸ τὶς πιὸ μικρὲς ἐντολὲς αὐτοῦ τοῦ νόμου καὶ διδάξει ἔτσι τοὺς ἄλλους, θὰ θεωρηθεῖ ἐλάχιστος στὴ βασιλεία τοῦ Θεοῦ»21.
Ἐκτὸς τοῦ ὅτι καὶ ἡ μετάφραση αὐτὴ εἶναι ἀντίθετη πρὸς τὴν ἑρμηνευτικὴ Παράδοση τῶν Πατέρων, ὅπως καὶ οἱ τρεῖς προηγούμενες, ἔχει καὶ ἄλλες ἀστοχίες: Τὸ «ἀκόμα καὶ μία» δὲν προκύπτει ἀπὸ τὸ κείμενο, τὸ ὁποῖο λέγει ἁπλῶς «μία», ὅπως μεταφράζουν σωστὰ οἱ τρεῖς προηγούμενοι. Τὸ ἴδιο ἰσχύει καὶ γιὰ τὸ «αὐτοῦ τοῦ νόμου»· τὸ κείμενο λέγει «τῶν ἐντολῶν τούτων», χωρὶς νὰ λέγει «τῶν ἐντολῶν αὐτοῦ τοῦ νόμου». Ἀντὶ τοῦ «καὶ διδάξει ἔτσι τοὺς ἄλλους», εἶναι προτιμότερο καὶ πιὸ σύμφωνο μὲ τὸ κείμενο τό «καὶ διδάξει ἔτσι τοὺς ἀνθρώπους», ὅπως ἑρμηνεύουν ὅλοι οἱ ἄλλοι μεταφραστές. Τό «θὰ θεωρηθεῖ ἐλάχιστος» δὲν ἀποδίδει μὲ ἀκρίβεια τό «ἐλάχιστος κληθήσεται»· προτιμότερο τό «θὰ ὀνομασθῇ ἐλάχιστος» τῶν ἄλλων ἑρμηνευτῶν.
β) Συμφωνοῦν μὲ τὴν Πατερικὴ Παράδοση
Ι. Μετάφραση Ν. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ:
«Ἐκεῖνος δὲ ὁ ὁποῖος θὰ καταργήσῃ μία ἀπὸ τὶς ἐντολὲς αὐτὲς τὶς πολὺ μικρὲς καὶ θὰ διδάξῃ ἔτσι τοὺς ἀνθρώπους, θὰ εἶναι πολὺ μικρὸς γιὰ τὴ βασιλεία τῶν οὐρανῶν (δηλαδὴ θ᾽ ἀποκλεισθῇ ἀπὸ τὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν)22.
Ὁ μεταφραστὴς οὔτε θέλει νὰ ἀπομακρυνθεῖ ἀπὸ τὴν γραμματικὴ ἐξήγηση οὔτε νὰ ἀγνοήσει τὸ νόημα τοῦ στίχου ποὺ δίνουν οἱ Ἅγιοι Πατέρες. Τὰ ἐπιτυγχάνει καὶ τὰ δύο. Τό «ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν» τὸ μεταφράζει «θὰ εἶναι πολὺ μικρὸς γιὰ τὴν βασιλεία τῶν οὐρανῶν» μὲ ἀρκετὴ φιλολογικὴ τόλμη, ἀφοῦ οὔτε τὸ «κληθήσεται» σημαίνει «εἶναι» οὔτε τὸ «ἐν τῇ βασιλείᾳ» σημαίνει «γιὰ τὴ βασιλεία». Ἡ πατερικὴ ἑρμηνεία διασώζεται εὐτυχῶς μὲ τὴν ἐντὸς παρενθέσεως ἐπεξήγηση (δηλαδὴ θ᾽ ἀποκλεισθῇ ἀπὸ τὴ βασιλεία τῶν οὐρανῶν).
ΙΙ. Ἡ ἰδική μας ἑρμηνευτικὴ ἀπόδοση μὲ βάση τὴν Πατερική (=Χρυσοστομική) Παράδοση:
«Ὅποιος, λοιπόν, καταργήσει μία ἀπὸ αὐτὲς τὶς ἐντολές, τὶς πολὺ μικρές, καὶ διδάξει ἔτσι τοὺς ἀνθρώπους, θὰ ἀπορριφθεῖ στὴ βασιλεία τῶν οὐρανῶν καὶ θὰ κολασθεῖ».
________________________
1. Ρωμ. 2, 21.
2. Ματθ. 5, 17-18.
3. Ματθ. 28, 19-20.
4. Ὅροι κατὰ πλάτος, Προοίμιο, PG 31, 893AB
5. Εἰς Γαλάτας Ὁμιλία Α´, PG 61, 622.
6. Περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος Α´, Προοίμιο, εἰς ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ, Συγγράμματα, τόμ. 1, σελ. 24, ἐκδ. Π. ΧΡΗΣΤΟΥ, Θεσσαλονίκη 1962.
7. Ματθ. 5, 17.
8. Ὑπόμνημα εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον Ἅγιον Εὐαγγέλιον, Ὁμιλία 16, 4, PG 57, 242-243.
9. Ματθ. 5, 22: «Ὃς δ᾽ ἂν εἴπῃ μωρέ, ἔνοχος ἔσται εἰς τὴν γέενναν τοῦ πυρός».
10. Αὐτόθι, Ὁμιλία 16, 4, PG 57, 243. Τὰ ἴδια λέγει ἑρμηνεύοντας τὴν Πρὸς Ἐφεσίους Ἐπιστολή. Βλ. PG 62, 34: «Καὶ πάλιν, “Ἂν λύσῃ τις μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν”, τουτέστιν ἐν τῇ ἀναστάσει. Οὐ γὰρ δὴ εἰς βασιλείαν εἰσελεύσεται· οἶδε γὰρ καὶ αὐτὸν τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως βασιλείαν καλεῖν. “Μίαν ἐὰν λύσῃ, φησίν, ἐλάχιστος κληθήσεται”. Ὥστε πασῶν ἡμῖν δεῖ»
11. Ὑπόμνημα εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον, PG 72, 376B.
12. Ἐπιστολὴ 36, Εὐπρεπιανῷ καὶ τοῖς σὺν αὐτῶ, εἰς G. FATOUROS, Theodori Studitae Epistulae, W. DE GRUYTER, Βερολίνο 1992, τόμ. 1, σελ. 102.
13. Ἐπιστολὴ 34, Λέοντι πάπα Ρώμης, Αὐτόθι, τόμ. 1, σελ. 97. Ἰακ. 2, 10.
14. Ἑρμηνεία εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιον, PG 123, 193
15. Ἑρμηνεία εἰς τoῦ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίου, PG 129, 205.
16. Βλ. J. A. CRAMER, Catenae Graecorum Patrum, in Novum Testamentum, ἔκδοση G. OLMS, Hildesheim 1967, τόμ. 1, σελ. 35.
17. JOHANNIS ZONARAE, Lexicon ex tribus codicibus manuscriptis, ἔκδ. JOHANNES TITTMAN, Lipsiae 1808, ἀνατ. 1967.
18. Ἡ Καινὴ Διαθήκη. Τὸ πρωτότυπον κείμενον μὲ νεοελληνικὴν μετάφρασιν, ἔκδ. Βιβλικῆς Ἑταιρείας, Ἀθῆναι 1967.
19. Ὑπόμνημα εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιον, ἔκδ. Ἀδελφότητος θεολόγων «Ὁ Σωτήρ», Ἀθῆναι 1989, σελ. 91-92.
20. Ἡ Καινὴ Διαθήκη. Κείμενον – Ἑρμηνευτικὴ ἀπόδοσις, Ἀδελφότης Θεολόγων ἡ «Ζωή», Ἀθῆναι 199116, σελ. 28.
21. Ἡ Καινὴ Διαθήκη. Σὲ μετάφραση στὴ δημοτική, Ἑλληνικὴ Βιβλικὴ Ἑταιρεία, Ἀθήνα 2003, σελ. 13.
22. Ἡ Καινὴ Διαθήκη. Σὲ μετάφραση στὴ δημοτική, Ἀθήνα 2001, ἔκδ. Ἀδελφότητος «Ὁ Σταυρός», σελ. 23.

π.Θεόδωρος Ζήσης, Γάμος και αγαμία: ποιό υπερέχει; [ΒΙΝΤΕΟ 2018]

π Θεόδωρος Ζήσης, Γάμος και αγαμία ποιό υπερέχει;

Posted by Φαίη στο Σεπτεμβρίου 13, 2018

Γράφει ὁ π. Νικόλαος Μανώλης

Ἡ ὁμιλία αὐτή πραγματοποιήθηκε τήν Κυριακή πρό τῆς Ὑψώσεως, 9-9-2018, στή νέα Αἴθουσα τῆς Ἐταιρείας Ὀρθοδόξων Σπουδῶν στή Θεσσαλονίκη (Σούτσου 3). Ὁ μέγας πρωτοπρ. π. Θεόδωρος Ζήσης ἀσχολεῖται μέ τό θέμα τοῦ γάμου καί τῆς ἀγαμίας σύμφωνα μέ τή διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας, καθώς καί μέ τό καινοφανές θέμα τοῦ δευτέρου γάμου τῶν ἱερέων, πού ἀποφάσισε παρανόμως ὁ πατριάρχης Βαρθολομαῖος καί οἱ σύν αὐτῷ, καταπατώντας τούς θεοσφράγιστους ἱερούς κανόνες τῶν ἁγίων Πατέρων. Ἰδού τό α΄ (εἰσαγωγικό) μέρος τῆς παρουσιάσεως μέ τίτλο «Γάμος καί ἀγαμία: ποιό ὑπερέχει;». Σύντομα θά ἀκολουθήσει τό βίντεο μέ τό κύριο μέρος τῆς Ὀμιλίας, πού εἶναι περισσότερο κοντά στόν πυρήνα τοῦ θέματος.

π.Θεόδωρος Ζήσης, Περί του 2ου γάμου των (χηρευόντων) κληρικών (ΕΙΣΑΓΩΓΗ) [ΒΙΝΤΕΟ 2018]

Κατήχησις

Ο Πρωτοπρ. Θεόδωρος Ζήσης σχολιάζει το κείμενο ‘Προς τον Λαό’: αλλά και εξ υμών αυτών αναστήσονται άνδρες λαλούντες διεστραμμένα

Posted by Φαίη

συνέχεια από το Α’ μέρος ΕΔΩ

Πρωτοπρ. Θεόδωρος Ζήσης,

Στην τρίτη ενότητα λένε ότι «Οι Ορθόδοξες [Αυτοκέφαλες] Εκκλησίες δεν αποτελούν συνομοσπονδία Εκκλησιών, αλλά την Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία.»
Αυτό είναι πολύ ωραία θέση αλλά δυστυχώς δεν το τήρησαν αυτό. Αυτό θέλουν να πουν, ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία μπορεί τοπικά να είναι χωρισμένη σε Τοπικές Εκκλησίες, Βουλγαρία, Σερβία, Γεωργία κτλ., αλλά όλοι είναι μέλη Μιας Εκκλησίας. Είμαστε όλοι μέλη του Σώματος του Χριστού. Δεν είναι ξεχωριστές ομόσπονδες Εκκλησίες όπως τα Κράτη και ενώνονται αυτά τα Κράτη. Όλες οι Εκκλησίες αποτελούν την Μία Εκκλησία. Είναι σωστή θέση αρχικά, δεν είναι συνομοσπονδία αλλά αποτελούν την Μία Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία.
Αν όμως είναι έτσι, γιατί δεν κάλεσαν όλους τους επισκόπους της Μίας Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας; Δεν είναι όλοι οι επίσκοποι, επίσκοποι της Μίας Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας; Είναι μόνο επίσκοποι της Εκκλησίας της Ελλάδος, της Εκκλησίας της Σερβίας, της Εκκλησίας της Βουλγαρίας; Εσείς με το να κάνετε αυτό και να πείτε αντιπροσωπεία τόση από κει, τόση από κει, τόση από κει, εσείς κάνετε συνομοσπονδία Εκκλησιών. Ενώ έπρεπε να καλέσετε όλους τους επισκόπους, αδιακρίτως σε ποια Εκκλησία ανήκουν, γιατί όλοι οι επίσκοποι είναι επίσκοποι της Μίας Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας. Αυτό που αρνείστε, αυτό εφαρμόσατε και ψήφισαν μόνο οι δέκα προκαθήμενοι των Τοπικών Εκκλησιών που τις θεωρούν ότι είναι ομόσπονδες Εκκλησίες. Αν πίστευαν ότι είναι Μία Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία, θα καλούσαν όλους τους επισκόπους.
Και στην ίδια ενότητα λένε, «Για την Ορθόδοξη Διασπορά στις διάφορες χώρες του κόσμου αποφασίσθηκε να συνεχισθεί η λειτουργία των Επισκοπικών Συνελεύσεων με εκπροσώπους των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών προκειμένου να διασφαλίζεται η αρχή της συνοδικότητας, μέχρι να εφαρμοσθεί η κανονική ακρίβεια.»
Γιατί δεν τολμούν να πουν κι εδώ την αλήθεια; Αφού ξέρουμε όλοι πως το πρόβλημα της διασποράς είναι ένα από τα σύγχρονα ποιμαντικά και εκκλησιολογικά προβλήματα, το οποίο δεν λύνουν. Πως θα ελύετο το θέμα της διασποράς; Το θέμα της διασποράς θα ελύετο αν παραδείγματος χάριν στην Γερμανία, σε πόλεις, στην Αγγλία ,όπου είναι η διασπορά των Ορθοδόξων, αν εκεί δεν υπήρχε ένας Βούλγαρος, ένας Σέρβος, ένας Γεωργιανός επίσκοπος, ένας Ρώσσος, αλλά υπήρχε ένας. Ένας Ορθόδοξος επίσκοπος, προφανώς της πλειονότητος των Ορθοδόξων. Αν οι Ρώσσοι ήταν περισσότεροι ας είχαν Ρώσσο επίσκοπο, αν οι Έλληνες [ήταν] περισσότεροι ας είχαν Έλληνα επίσκοπο. Δεν τολμούν να το λύσουν αυτό, γιατί δεν συμφωνεί κανένας. Γιατί θέλουν όλοι τα συμφέροντά τους, οι Έλληνες τους Έλληνες, οι Ρώσσοι τους Ρώσσους και εις βάρος της κανονικής ακρίβειας που απαιτεί έναν επίσκοπο σε κάθε τόπο, έχουμε τώρα επισκοπικές συνελεύσεις. Δηλαδή όλοι οι επίσκοποι διαφόρων εθνοτήτων .. Και λέει, «μέχρι να εφαρμοσθεί η κανονική ακρίβεια». Ποιος από τους πιστούς ξέρει ποια είναι η κανονική ακρίβεια; Η κανονική ακρίβεια είναι να υπάρχει ένας επίσκοπος. Και το λύσαμε λέει αυτό με τις συνελεύσεις. Δεν το λύσατε, το αφήσατε άλυτο. Τολμήσετε να κάνετε τη λύση, που λέτε, «επίλυση συγχρόνων ποιμαντικών προβλημάτων». Γιατί δεν λύσατε το θέμα της διασποράς;
Πάμε στην τέταρτη ενότητα. Λέει εδώ για την οικογένεια και τον γάμο, «Για την ορθόδοξη Εκκλησία η οικογένεια αποτελεί καρπό της «εις Χριστόν και εις την Εκκλησίαν» μυστηριακής ενώσεως ανδρός και γυναικός και είναι η μόνη εγγύηση της γεννήσεως και της ανατροφής των τέκνων.»
Γενικολογίες απ’ έξω. Τίποτε ουσιαστικό. Αν ήθελαν να στηρίξουν τον θεσμό της οικογενείας, θα έπρεπε να κάνουν τα εξής:
– Να αναφερθούν και να απορρίψουν τον πολιτικό γάμο. Σύνοδος. Τον απέρριψαν πολλοί αλλά όχι συνοδικά. Τώρα συνοδικά, γι’ αυτό γίνονται οι Σύνοδοι. Υπήρξε μια συζήτηση εδώ και παντού για τον πολιτικό γάμο, τον ενέκριναν, τον ανέχθηκαν, η Σύνοδος καταδικάζει τον πολιτικό γάμο ..
– Την αποποινικοποίηση της μοιχείας. Παλιό αμάρτημα.
– Τις προγαμιαίες σχέσεις. Αυτό είναι Εκκλησία. Θυμάστε παλαιότερα ο Ζακύνθου που βγήκε στο περιοδικό εκεί και δικαιολόγησε τις προγαμιαίες σχέσεις και εκλήθην τότε ως μάρτυρας να καταθέσω και έκτοτε, επειδή κατέθεσα εναντίον του, έκτοτε ανά πάσα στιγμή με έχει στο πολυβόλο. Κι όπου βρεθεί ο Ζακύνθου λέει εναντίον μου βρισιές. Ακόμη και τώρα, εμένα και την οικογένειά μου και μας συκοφαντεί. Προγαμιαίες σχέσεις. Άσχετα αν ο πνευματικός δικαιολογεί μερικά πράγματα. Η Εκκλησία πρέπει να πει ολοκάθαρα τη θέση της όπως την έλεγε μέχρι τώρα, ότι οι προγαμιαίες σχέσεις είναι αμάρτημα. …
– Επίσης να καταδικάσει, για να ενισχύσει την οικογένεια, την ερωτική θεολογία των νεορθοδόξων. .. Ο καθηγητής Γιανναράς .. έχει αναπτύξει ολόκληρη θεωρία για τον έρωτα. .. Η ερωτική θεολογία λοιπόν των νεορθοδόξων, την οποίαν είχε καυτηριάσει με σειρά ολόκληρη βιβλίων ο θεολογικότατος και ορθοδοξότατος πατήρ Θεόκλητος Διονυσιάτης ο μακαριστός. Είχε μία φοβερή αντιπαράθεση με τους νεορθοδόξους για τον έρωτα, για τις προγαμιαίες σχέσεις. Φθάνουν κάποιοι σήμερα να μιλούν για τη χαρά του έρωτα πριν από το γάμο. Εκπομπές ακόμη. Η χαρά του έρωτα. Που ακούστηκαν αυτά; Έπρεπε να πάρει θέση η Σύνοδος, να επαναλάβει τη θέση της Εκκλησίας.
Ο εμβλέψας γυναικι προς το επιθυμήσαι, (εκτός του γάμου) ήδη εμοίχευσεν
Και μόνο να δεις ερωτικά μία γυναίκα πριν από το γάμο. Έτσι λέει το Ευαγγέλιο. Κι έχουν επιτίμια οι Άγιοι Πατέρες, ο Μέγας Βασίλειος για τις προγαμιαίες σχέσεις, απαγόρευση από Κοινωνία, απαγόρευση της Ιερωσύνης. Αυτά έπρεπε να δει.
– Την ευκολία των διαζυγίων. Εδώ παντρεύονται τώρα για να χωρίσουν. Δεν παντρεύονται για να μείνουν παντρεμένοι, παντρεύονται για να χωρίσουν.
– Την ομοφυλοφιλία, το σύμφωνο συμβίωσης. Τσιμουδιά για την ομοφυλοφιλία. Μία Σύνοδος, δεν θα έπρεπε [να θίξει] το θέμα αυτό το οποίο σε όλον τον κόσμο αναστατώνει το παν; Το πληρώνουν οι ειδικοί αυτοί οι διαφθορείς της ανθρωπότητος και πληρώνουν και τα δικά μας τα κανάλια και όλους αυτούς τους παρουσιαστάς και τους ηθοποιούς, τους πληρώνουνε για να προβάλουν την ομοφυλοφιλία. Πού είναι η στάση της Εκκλησίας;
– Τους μεικτούς γάμους. Απαγορεύονται οι μεικτοί γάμοι.
Έτσι λοιπόν θα έπρεπε να στηριχθεί η οικογένεια, όχι με μια γενικόλογη: «Για την ορθόδοξη Εκκλησία η οικογένεια αποτελεί καρπό της «εις Χριστόν και εις την Εκκλησίαν» μυστηριακής ενώσεως ανδρός και γυναικός και είναι η μόνη εγγύηση της γεννήσεως και της ανατροφής των τέκνων.» Το Πάτερ Ημών. Τα ξέρουμε αυτά. Το Πάτερ Ημών μας λένε.
Πέμπτη ενότητα. Εδώ κάνει μία αναφορά στην εγκράτεια και εννοεί βέβαια και τη νηστεία. Δεν λέει για τη νηστεία. «Η Εκκλησία τονίζει διαρκώς την αξία της εγκρατείας, της χριστιανικής ασκήσεως. Η χριστιανική άσκηση δεν διακόπτει την σχέση του ανθρώπου με την ζωή και τον συνάνθρωπο, αλλά τον συνδέει με την μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας. Δεν αφορά μόνον τους μοναχούς. Το ασκητικό ήθος είναι χαρακτηριστικό της χριστιανικής ζωής.»
Το Πάτερ Ημών κι εδώ. Ποιος δεν ξέρει ότι το ασκητικό ήθος είναι ήθος της Ορθοδοξίας; Τι μας τα λέτε; Και βέβαια, υπάρχει ένα πρόβλημα εδώ και το επισημαίνει -θα σας διαβάσω το σχετικό απόσπασμα- ένας δημοσιογράφος, ο Παπαθανασόπουλος ο Γεώργιος. Λέει ότι η Εκκλησία της Κύπρου όταν έβγαλε παρόμοιο κείμενο προς τον λαό είχε το θάρρος να πει ότι σχετικοποιήθηκαν οι διατάξεις οι σχετικές με τον γάμο και οι σχετικές με την νηστεία. Σχετικοποιήθηκαν, χαλάρωσαν. Δηλαδή, στο θέμα της νηστείας δεν ισχύουν όλα που ξέραμε από την Παράδοση αλλά αφήνεται μέσα στις αποφάσεις της Συνόδου, αφήνεται στην κάθε Τοπική Εκκλησία να ρυθμίζει μόνη της κατ’ οικονομίαν τα της νηστείας, ανάλογα με τις επικρατούσες καιρικές συνθήκες. Δεν ήξεραν τότε οι Πατέρες ότι υπήρχαν διαφορετικές καιρικές συνθήκες, τώρα αυτοί ξέρουνε καλύτερα τις καιρικές συνθήκες. Και λέει ο δημοσιογράφος, θα συμβεί να είναι σε μία Σύνοδο ένας Ρώσσος και ένας Έλληνας και ο Ρώσσος να τρώει ψάρι και ο Έλληνας να νηστεύει γιατί για τον Ρώσσο δικαιολογείται να τρώει ψάρι σύμφωνα με την απόφαση. Σχετικοποίηση.
Και το θέμα των γάμων επίσης σχετικοποιεί, διότι ενώ ο 72ος Κανών της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου απαγορεύει απολύτως τους μεικτούς γάμους, έρχονται και λένε, όχι, να φροντίζουν οι επίσκοποι να κάνουν οικονομία και να παντρεύουνε. …
Και στη συνέχεια λέει μερικά αυτονόητα, ότι «Η Ορθόδοξη Εκκλησία καταδικάζει τους διωγμούς, την εκδίωξη και δολοφονία μελών θρησκευτικών κοινοτήτων .. Βασικό έργο της Εκκλησίας είναι η Ιεραποστολή ..» κτλ.
Και φτάνει σε ένα άλλο σημείο το οποίο έχει πολύ μεγάλα ψέματα .. «Ο διάλογος κυρίως με τους ετεροδόξους χριστιανούς (άλλες χριστιανικές ομολογίες – αιρέσεις) γίνεται με βάση το χρέος της Εκκλησίας να μαρτυρεί προς κάθε κατεύθυνση την αλήθεια και την αποστολική πίστη.»
.. Εδώ, τι να πει κανένας!! Καταρχήν, λέει, «Ο διάλογος κυρίως με τους ετεροδόξους χριστιανούς (άλλες χριστιανικές ομολογίες – αιρέσεις)..» Εδώ παθαίνει κανένας έκρηξη για την υποκρισία. Το θέμα αυτό ήταν που έκανε πάταγο στη Σύνοδο της Κρήτης, αν θα ονομαστούν εκκλησίες ή αιρέσεις και υποχώρησε η Εκκλησία της Ελλάδος. Είχε πάρει απόφαση ότι δεν πρέπει να ονομαστούν «εκκλησίες» οι αιρέσεις με τίποτε. Κι αυτό αν το πέρναγαν στη Σύνοδο θα ήταν μια φοβερή διόρθωση, θα ήταν ουσιαστικώς ένα κατακρήμνισμα του οικουμενισμού. Εκεί υπέγραψαν λοιπόν ότι οι αιρέσεις είναι εκκλησίες. Άλλαξε ο Αρχιεπίσκοπος και το υπέγραψε. Κι έρχονται τώρα εδώ και μας λένε -ΤΟ ΥΠΕΓΡΑΨΑΝ- ε, ποιος θα καταλάβει τώρα; Εμείς υπογράψαμε εκεί αλλά τώρα εμείς θα τους πούμε εδώ ότι αυτές είναι αιρέσεις: «(άλλες χριστιανικές ομολογίες – αιρέσεις)..» Αφού οι άλλες χριστιανικές ομολογίες είναι αιρέσεις με το παραπλανητικό κείμενο ‘Προς τον Λαό’, γιατί δεν το περάσατε αυτό στην Σύνοδο; Και γιατί δεν λέτε εδώ ότι προσπαθήσαμε .. Εγώ αν ήμουν και είχα ηττηθεί θα έλεγα, η Ιεραρχία, ότι προσπαθήσαμε να περάσουμε την θέση αυτή αλλά δυστυχώς δεν πέρασε. Τι λέτε στον λαό τώρα εσείς [ότι] θεωρείτε τον παπισμό και τον προτεσταντισμό αιρέσεις και όχι εκκλησίες, ενώ τα υπογράψατε ότι είναι εκκλησίες; Ποιο να πιστέψουμε; Αυτό ή εκείνο που υπέγραψαν;
Και παρακάτω, άλλο φοβερό πράγμα. Οι διάλογοι, λέει, γίνονται «με βάση το χρέος της Εκκλησίας να μαρτυρεί προς κάθε κατεύθυνση την αλήθεια και την αποστολική πίστη.»
Σε ποιον διάλογο μαρτυρούν την αλήθεια και την αποστολική πίστη; Εδώ εγώ έχω γράψει και όλοι οι άλλοι, Γεροντάδες, Αγιορείτες, ο πατήρ Γεώργιος ο Καψάνης, υπομνήματα ολόκληρα οι Αγιορείτες και τόσοι άλλοι, καθηγητές, ο καθηγητής Μουρατίδης, ο καθηγητής Ανδρέας Θεοδώρου. Χρόνια, χρόνια, χρόνια λέω, μάλλιασε η γλώσσα μας να λέμε ότι δεν ωφελούμαστε από τους διαλόγους διότι αντί να μαρτυρήσουμε την αλήθεια, παρασυρόμαστε εμείς στις αιρέσεις. Κι έχουμε παραδείγματα το Μπαλαμάντ, το Πουσάν, το Πόρτο Αλέγκρε κλπ., όπου εκεί υπογράψαμε κείμενα προδοτικά. Πού μαρτυρούν λοιπόν στους διαλόγους την Πίστη; Γιατί λένε ψέματα;
Και ξέρετε αυτό τι άλλη μεγάλη σημασία έχει; Όταν εγώ ήμουν μέλος αυτών των προσυνοδικών επιτροπών -έκανα ένα διάστημα μέλος των προσυνοδικών επιτροπών- είχαμε συντάξει ένα κείμενο όπου κάναμε αξιολόγηση όλων των θεολογικών διαλόγων, σε προσυνοδικό κείμενο, όπου εκεί λέγαμε τα προβλήματα που υπάρχουν στους θεολογικούς διαλόγους, ένα προς ένα. Το κείμενο αυτό το αφαίρεσαν όλο. Το βγάλαν όλο, για να μην φαίνονται τα προβλήματα στους θεολογικούς διαλόγους και για να μπορούν να μας πουν ότι στους διαλόγους μαρτυρούμε την αποστολική πίστη. Γιατί βγάλανε το κείμενο, ολόκληρο κείμενο, που αξιολογούσε τους θεολογικούς διαλόγους και τους αξιολογούσε σωστά;
Και παρακάτω, «Έτσι γίνεται γνωστή σε αυτούς» τις αιρέσεις, «η γνησιότητα της Ορθόδοξης Παράδοσης, η αξία της πατερικής διδασκαλίας, η λειτουργική εμπειρία και η πίστη των Ορθοδόξων. Οι διάλογοι δεν σημαίνουν ούτε και θα σημαίνουν ποτέ οποιονδήποτε συμβιβασμό σε ζητήματα πίστεως.»
Τι να τους πεις!! Αν διαβάσετε δηλώσεις και κείμενα που έχουν υπογραφεί στους διαλόγους, θα τραβάτε τα μαλλιά σας. Έχουν γίνει συμβιβασμοί της Πίστεως σε πάρα πολλούς διαλόγους. Στο διάλογο με τους Μονοφυσίτες, τους αναγνωρίζουμε ως Ορθοδόξους. Γι’ αυτό σηκώνουν οι Αρμένιοι εδώ και λένε να συναντιούνται οι Επιτάφιοί μας, αφού στους διαλόγους τους αναγνωρίσαμε ως Ορθοδόξους. Γι’ αυτό και στο Παγκόσμιο Συμβούλιο «Εκκλησιών» μας έχουνε βάλει μαζί μ’ αυτούς. Εμείς οι Ορθόδοξοι μαζί με τους Μονοφυσίτες αποτελούμε τους Ορθοδόξους. Και συμβιβαστήκαμε με αυτά και δεχτήκαμε μάλιστα ότι αιρετικοί μεγάλοι, ο Διόσκορος και ο Σεβήρος, που μέσα στους ύμνους μας τους καταριόμαστε -ανάθεμα θα ακούστε την Κυριακή, Σεβήρω και Διοσκόρω τοις αιρετικοίς ανάθεμα- δεχθήκαμε στο διάλογο ότι αυτοί δεν είναι αιρετικοί, είναι Ορθόδοξοι.
Και στο κείμενο του Μπαλαμάντ το περίφημο για τον παπισμό; Δεχτήκαμε ότι έχει Μυστήρια, ότι έχει Χάρη, ότι έχει Ιερωσύνη, ότι είναι Εκκλησία.
Σε ποιους λοιπόν τα λέτε αυτά: «Οι διάλογοι δεν σημαίνουν ούτε και θα σημαίνουν ποτέ οποιονδήποτε συμβιβασμό σε ζητήματα πίστεως»; Έχετε κάνει του κόσμου τους συμβιβασμούς στα ζητήματα Πίστεως.
Βλέπω μερικούς που παρακολουθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τα θέματα αυτά και απορώ δηλαδή πως μερικοί Γεροντάδες, ανενημέρωτοι, ζουν στον κόσμο τους! Ο Άγιος Αντώνιος κατέβηκε από την έρημο για να υποστηρίξει την Εκκλησία εναντίον του Αρειανισμού. … Να αφήσουν τα κελλιά τους και την ησυχία του Αγίου Όρους κάποιοι μεγαλογεροντάδες. Η Εκκλησία κινδυνεύει από τις αιρέσεις, από τον οικουμενισμό. Να βγουν να μας συμπαρασταθούν εδώ κι όχι αντί να μας συμπαρασταθούν να μας κάνουν κριτική: ο πατήρ Θεόδωρος είναι ακραίος, είναι ζηλωτής. Όλοι οι Άγιοι ήταν ζηλωταί. Τι θα πει ζηλωτής; Υπάρχει και καλός ζήλος. Να τα αφήσουν αυτά. Δεν σημαίνουν, λέει, συμβιβασμό στην Πίστη! Μα έχουν κάνει του κόσμου τους συμβιβασμούς στους θεολογικούς διαλόγους. Αν είναι ανενημέρωτοι, να τους ενημερώσουμε. Να ζητήσουν αν έχουν καλή διάθεση να αγωνιστούν: Πάτερ Θεόδωρε ακούμε αυτό, είναι αλήθεια; Στείλτε μας κείμενα.
Βρέθηκα κάποια φορά με έναν Μητροπολίτη, εδώ, γειτονικό. Τυχαία βρεθήκαμε σε μία κηδεία. Και πήγε να μου πει κάτι, γιατί αντιδράς πάτερ Θεόδωρε κτλ. Του λέω, πάτερ μου εγώ αντιδρώ γιατί υπάρχουν λόγοι, αν εσύ είσαι αμαθής και αδιάβαστος να με καλέσεις να σε ενημερώσω. Με κάλεσε; Να ενημερωθούν λοιπόν. Εγώ σας είπα προχθές ότι δεν θα σας κάνω κριτική πριν καθίσω και δω το κείμενο, και κάθισα και το είδα το κείμενο. Ποιος τα βλέπει τα κείμενα και αυτές τις προδοσίες; Θέλει κόπο αυτό, θέλει αγρύπνια.
Και πηγαίνουμε στην έβδομη ενότητα: «Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία». Εδώ θα έχετε μία φοβερή έκπληξη. Ακούστε τώρα, λέει το κείμενο: «Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία όπως αυτή ομολογείται στο Σύμβολο της Πίστεως.»
Είναι κανείς που να διαφωνεί σ’ αυτό; Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η Μοναδική. Κανονικά θα έπρεπε να λέει εδώ, είναι η Μόνη Μία Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία. Το βάζαν παλιά Άγιοι, είναι η Μόνη Μία Αγία, γιατί και ο παπισμός λέει πως είναι η Μία Αγία. Εμείς πρέπει να λέμε ότι είναι η Μόνη Μία Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία.
Αυτό δυστυχώς, το οποίο λέει εδώ σωστά, έχει εγκαταλειφθεί. Δεν πιστεύουν όλοι ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η Μία Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία. Και να σας πω μερικούς που δεν το πιστεύουν, όπως κάποιοι καλοί εδώ θεολόγοι το έχουν επισημάνει. Έχουν βρει τα κείμενα.
Ένας Κύπριος θεολόγος, Χαραλάμπους, ο οποίος συχνά αρθρογραφεί. Ακούστε λοιπόν τι αποκαλύπτει. Λέει, θα αναφερθούμε σε κείμενο του κυρίου Γρηγορίου Λαρεντζάκη, καθηγητή του Πανεπιστημίου του Graz. Ο Λαρεντζάκης σημειωτέον είναι δικός μου διδάκτωρ, είμαστε ομήλικες περίπου, αλλά έκανε διδακτορική διατριβή στις αρχές της ακαδημαϊκής μου σταδιοδρομίας. Μία πολύ καλή διατριβή για το πρωτείο του πάπα Ρώμης, ορθοδοξότατη τότε. Πως αλλάζουν οι άνθρωποι! Και αντί να αλλάξουν προς το καλό …
Τι είπε λοιπόν ο Λαρεντζάκης; Μία εισήγηση με τίτλο: «Εκκλησία και Εκκλησίες» Υπάρχει Εκκλησία αλλά υπάρχουν και Εκκλησίες. Ακούστε λοιπόν τι λέει: «Οι αντιδρώντες αναφέρονται και επικαλούνται το Σύμβολο της Πίστεως και ισχυρίζονται ότι με την έκφραση ‘’Εις Μίαν Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν’’ εννοείται αποκλειστικώς και μόνον η Ορθόδοξος Εκκλησία». Δεν εννοείται αποκλειστικώς κατά τον Λαρεντζάκη η Μία η Ορθόδοξη Εκκλησία. Και οι άλλες είναι Εκκλησίες. Επομένως καταργείται του Συμβόλου ‘’Εις Μίαν Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν’’, ότι είναι Ορθόδοξη Εκκλησία. …
Ο ίδιος ο θεολόγος ο Χαραλάμπους μας έχει και δύο μαρτυρίες άλλων επιφανών, μία από τις οποίες είναι του Μεσσηνίας, εκεί να φρίξετε. Ο ίδιος λοιπόν ο θεολόγος γράφει για το ‘’Εις Μίαν Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν’’ πως το βλέπουν άλλοι, αν υπάρχουν και άλλες Εκκλησίες.
Λέει λοιπόν το 6ο σημείο του κειμένου της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, αναφέρεται στην αυτοσυνειδησία της Ορθόδοξης Εκκλησίας ότι Αυτή αποτελεί την « … Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία».
Αφού λέει [ο θεολόγος κ. Χαραλάμπους] για το τι είπε ο Λαρεντζάκης πάλι, λέει: Να σας πω όμως και την απάντηση στη συνέντευξη του Μητροπολίτη Μεσσηνίας Χρυσοστόμου στην εφημερίδα La Stampa στον Αντρέα Τορνιέλλι, ο οποίος στην ερώτηση του εν λόγω αρθογράφου .. «αλλά μέχρι στιγμής οι Καθολικοί έχουν θεωρηθεί μια αληθινή Ορθόδοξη Εκκλησία, έτσι δεν είναι;» Ρωτάει ο δημοσιογράφος τον Μεσσηνίας. … Είναι και αυτοί μέσα στην Μία Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία, ρωτάει ο δημοσιογράφος. Και απάντησε ο Μεσσηνίας: «Σίγουρα και βέβαια, ναι.» !!
[Γέλιο στο ακροατήριο.] Ακούστε και τη συνέχεια. «Σίγουρα και βέβαια, ναι. Η Καθολική Εκκλησία θεωρείται πάντα μια Εκκλησία.» Πάει ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, πάει ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, «.. πάντα μια Εκκλησία». Καθηγητής της Πατρολογίας και της Δογματικής !! Τέτοιοι ΄θεολόγοι’ θα βγαίνουν τώρα και τέτοιοι ‘αρχιερείς’. «Η Καθολική Εκκλησία θεωρείται πάντα μια Εκκλησία. Η πρόταση για την οποίαν μιλάτε είναι από ορισμένους συντηρητικούς, οι οποίοι δεν θέλουν να βάλουν στο ίδιο επίπεδο τις δύο Εκκλησίες.» Ενώ αυτός τις βάζει. «Αλλά πιστεύω ..», ακούστε τώρα, «Αλλά πιστεύω ότι θα είναι δύσκολο να περάσει στη Σύνοδο». Ότι δεν είναι Εκκλησία. «Υπάρχουν πολλοί άλλοι που δεν δέχονται αυτήν την τροπολογία». Στη Σύνοδο, ότι δεν είναι Εκκλησία. Γι’ αυτόν είναι Εκκλησία.
Γι’ αυτό και ο Ναυπάκτου λέει ότι αν δημοσιευτούν τα πρακτικά θα τρίβουμε τα μάτια μας. Οι περισσότεροι της Συνόδου δέχονται ότι οι αιρέσεις είναι Εκκλησίες. Παπισμός, προτεσταντισμός είναι Εκκλησίες.
Και λέει εδώ και ένα άλλο .. του Αριστείδη Πανώτη -Ένας παλαίμαχος οικουμενιστής, ο οποίος γράφει διαρκώς εναντίον μας. Αξιωματούχος του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Είναι από τους βασικούς συντελεστάς και συγγραφείς της Θρησκευτικής και Ηθικής Εγκυκλοπαιδείας. Λέει [στο άρθρο με τίτλο] «Η προϊστορία της Διορθοδόξου Συνόδου (Προς καταλαλούντας την Αγίαν Σύνοδον)». «Και την πρώτη και την δεύτερη χιλιετία ποτέ δεν αμφισβητήθηκε η εκκλησιολογική υπόσταση αυτής της Εκκλησίας» -της Ρωμαιοκαθολικής, ποτέ δεν αμφισβητήθηκε. Ε, αφού το λέει ο Πανώτης !! «Απεναντίας, στην ιστορία έχουμε επανειλημμένες απόπειρες γεφύρωσης των δύο Εκκλησιών της Αυτής Μιας Εκκλησίας με διαλόγους των εκατέρωθεν ιεραρχών Τους» -είμαστε ίδια Εκκλησία, είμαστε μια Εκκλησία !!
Τι λοιπόν λέει το κείμενο ‘Προς τον Λαό’ ότι εμείς πιστεύουμε ότι είμαστε η Μία Αγία Καθολική και Αποστολική Εκκλησία; … Αυτό εγκαταλείπεται, με τον Λαρεντζάκη αλλά και με τον Πατριάρχη τον Βαρθολομαίο, δεν είμαστε μόνον εμείς, και με κείμενα του διαλόγου. Το κείμενο στο Μπαλαμάντ λέει ότι ο παπισμός είναι Εκκλησία. …
Να πάμε στο προτελευταίο: «Τα κείμενα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας αποτελούν αντικείμενο εμβαθύνσεως και περαιτέρω μελέτης. Αυτό ισχύει για όλες τις Συνόδους της Εκκλησίας.»
Μας λένε δηλαδή εδώ στο κείμενο ‘Προς τον Λαό’ ότι τα κείμενα αυτά που αποφάσισε .. είναι «αντικείμενο εμβαθύνσεως και περαιτέρω μελέτης». Και ρωτάω εγώ, τι σημαίνει αυτό; .. Εμβάθυνση και μελέτη για κατανόηση και εφαρμογή; Να λέμε τί λένε τα κείμενα για να τα εφαρμόσουμε. Αυτό πράγματι συμβαίνει σε όλες τις Συνόδους. Στις παλιές, στις Άγιες Συνόδους, στις ακραιφνέστατα Ορθόδοξες, όντως εμβαθύνουμε και μελετούμε για να τα εφαρμόσουμε. Αυτό ισχύει πράγματι, η εμβάθυνση και η μελέτη στις παλιές Άγιες Συνόδους. Είναι σωστό αυτό «.. περαιτέρω μελέτης», αυτό ισχύει για όλες τις Συνόδους της Εκκλησίας, οι αποφάσεις των Οποίων ήταν σαφείς και θεόπνευστες, δεν είχαν ασάφειες, αμφισημίες, πλάνες.
Τώρα λοιπόν τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει εμβάθυνση και μελέτη προς διόρθωση; Να τα μελετήσουμε και να εμβαθύνουμε για να τα διορθώσουμε; Έγινε ποτέ αυτό σε κείμενα Συνοδικά, όσοι είμαστε εδώ θεολόγοι και ιερείς; Ξέρουμε κανείς κάποια Σύνοδο που να έβγαλε κείμενα και είπε διαβάστε τα για να μας τα διορθώσετε; Έγινε ποτέ αυτό; Το λέω αυτό διότι υπάρχουν μερικοί ανόητοι οι οποίοι δεν θέλουν να αναλάβουν τις ευθύνες τους, οι οποίοι λένε πάτερ γιατί αντιδράτε αφού λένε πολλοί ότι θα τα διορθώσουμε τα κείμενα. Θα τα διορθώσουμε, θα κάνουμε μία άλλη Σύνοδο και θα τα διορθώσουμε. Μα έγινε ποτέ αυτό σε καμία Σύνοδο; Όταν τελειώνει μία Σύνοδος, τελειώνει, εν Αγίω Πνεύματι. Όρος, όρος απαράβατος το Σύμβολο της Πίστεως .. Πιστεύω εις έναν Θεόν .. διόρθωσε κανένας το Σύμβολο της Πίστεως; Τι σημαίνει αυτό «εμβάθυνση και μελέτη»; Προς διόρθωση; Γιατί μας μπλέκουν;
Σημαίνει εμβάθυνση και μελέτη για απόρριψη; Το ευχόμαστε αυτό και αυτό πρέπει να γίνει. Τότε γιατί αντιδρούν όταν τα κρίνουμε; Αν σημαίνει να τα μελετήσουμε, γιατί αντιδρούν; Δεν λέτε «εμβάθυνση και μελέτη»; Εμείς λοιπόν εμβαθύνουμε, τα μελετούμε και τα απορρίπτουμε. Γιατί αντιδράτε και μας κατηγορείτε; Προς ποια κατεύθυνση λοιπόν; Εμβάθυνση για εφαρμογή όπως των Αγίων Συνόδων; Εμβάθυνση για διόρθωση; Πότε έγινε αυτό; Εμβάθυνση για απόρριψη; Ε, τα απορρίπτουμε, γιατί μας κατακρίνετε που τα απορρίπτουμε;
Παρακάτω: «Ο θεολογικός διάλογος δεν διακόπτεται. Προϋπόθεση απαραίτητη βεβαίως είναι να διατηρείται αλώβητη η θεολογική αλήθεια …»
Αυτή η προϋπόθεση δεν τηρείται και όσοι παρουσιάζουν την αλήθεια κατηγορούνται για φανατισμό, διαιρέσεις και σχίσματα. Συμφωνούμε κι εμείς ότι απαραίτητη προϋπόθεση είναι να παραμείνει η αλήθεια αλώβητη. Ωραία τα λέτε !! Αλλά σε ποιόν διάλογο κρατήθηκε η αλήθεια αλώβητη; Είναι πάντως ολοφάνερο ότι τα σχίσματα τα προκαλούν όχι αυτοί που τηρούν την αλήθεια αλλά όσοι υπογράφουν αιρετικά κείμενα.
Δες τε ένα άλλο σημείο τώρα στην ίδια συνάφεια: «Γι αυτό προτρέπονται οι πιστοί να μη δίνουν βαρύτητα στα λόγια εκείνων που τους παρακινούν να απομακρυνθούν από Αυτήν προκειμένου να αποτελέσουν ξεχωριστή ομάδα έξω από το πλήρωμα της Εκκλησίας, επικαλούμενοι φανταστικούς λόγους δογματικής ακριβείας.»
Εδώ υπάρχουν τα εξής ψέματα. Ποιος από εμάς που αντιδρούμε σας είπαμε φύγετε από την Εκκλησία; Ποιος σας παρεκίνησε να φύγετε από την Εκκλησία; Λέει, «Γι αυτό προτρέπονται οι πιστοί να μη δίνουν βαρύτητα στα λόγια εκείνων που τους παρακινούν να απομακρυνθούν από Αυτήν ..». Το λένε αυτό ώστε να διαδίδουν, α ο πατήρ Θεόδωρος; ο πατήρ Νικόλαος; ο πατήρ τάδε; Αυτός θα φύγει από την Εκκλησία, μην τους ακολουθείτε !! Εσείς μείνετε στην Εκκλησία, δεν φεύγουμε από την Εκκλησία. Εμείς μένουμε στην Εκκλησία, αυτοί σας λένε να φύγετε από την Εκκλησία. Ποιος είπε ότι φεύγουμε από την Εκκλησία; Αυτοί φεύγουνε από την Εκκλησία. Αυτοί οι αιρετικοί είναι εκτός Εκκλησίας. Σας είπα εγώ ποτέ να φύγετε από την Εκκλησία, από την Ορθοδοξία; Που το βρήκαν αυτό; Και δεν έχω ερμηνεύσει χίλιες φορές τον 15ο Κανόνα της Πρωτοδευτέρας που λέει ότι αυτοί που αντιδρούν και κρίνουν, αυτοί είναι άξιοι επαίνου γιατί προφυλάσσουν από σχίσματα. Όχι μόνο δεν κάνουν σχίσματα αλλά προφυλάσσουν από τα σχίσματα. Και δες τε τώρα εδώ τους ψευταράδες: «Γι αυτό προτρέπονται οι πιστοί να μη δίνουν βαρύτητα στα λόγια εκείνων που τους παρακινούν να απομακρυνθούν από Αυτήν ..». Ποιος είναι; Δείξτε μου έναν. Ποιος παρακινεί να απομακρυνθεί από την Εκκλησία;
«..προκειμένου να αποτελέσουν ξεχωριστή ομάδα ..» Ξέρετε πόσο μου καίγεται εμένα να αποτελέσω ξεχωριστή ομάδα; Εγώ πρέπει να σας πω ότι νοιώθω μια χαρά εδώ στην Εκκλησία μέσα. 23 χρόνια νοιώθω πολύ χαρά και αν ξεβολευτώ από εδώ θα κλαίω και θα κλαίτε πολλοί και από εσάς. Και ήδη στα πρόσωπα πολλών βλέπω την μελαγχολία. Και θέλουμε να κάνουμε εμείς ξεχωριστή ομάδα; Εσείς είστε ομάδα, οι οικουμενιστές. Και λέω εγώ να κάνουμε ομάδα, ελάτε θα κάνουμε μια παρεούλα; Αυτό σας έλεγα εγώ 23 χρόνια εδώ;
«..επικαλούμενοι φανταστικούς λόγους δογματικής ακριβείας.» Εμ, δεν ξέρουνε Δογματική, δεν ξέρουνε Θεολογία. Όσα γράψανε τόσοι αρχιερείς, ο Ναυπάκτου, ο Κυθήρων, ο Πειραιώς, ο καθ. Τσελεγγίδης, εγώ, είναι φανταστικά; Οι Εκκλησίες οι τέσσερες στη φαντασία ζούν; Οι τέσσερες Εκκλησίες που δεν μπήκαν, και αυτοί με τα φαντάσματα ζουν; Είναι, είναι τερατουργήματα αυτά αλλά ο κόσμος τα χάφτει. Τα άκουσε ο κόσμος αυτά .. «επικαλούμενοι λόγους φανταστικούς δογματικής ακριβείας».
Και το κερασάκι και τελειώνω με αυτό. Το κερασάκι: «Κατακλείοντας το μήνυμα αυτό, επιθυμούμε να σας διαβεβαιώσουμε ότι όλοι οι Επίσκοποι της Εκκλησίας της Ελλάδος αγρυπνούμε και παραμένουμε αμετακίνητοι στην Ορθόδοξη πίστη και αφοσιωμένοι στην Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία.»
Μακάρι, μακάρι να ήταν έτσι πατέρες. Μακάρι να ήταν έτσι και μακάρι να γίνει έτσι. Και αν εμείς μερικοί διαμαρτυρόμαστε θέλουμε αυτό, να είστε αμετακίνητοι φρουροί και φύλακες στην Ορθόδοξη πίστη. .. Όταν διάβαζα αυτό «αγρυπνούμε και φυλάμε», αυτό που έρχεται στο νου οποιουδήποτε που ξέρει είναι αυτό που λέει ο Απόστολος Παύλος. Στην Πατερική Γραμματεία υπάρχουν του κόσμου οι αναφορές. Όταν ο Απόστολος Παύλος συγκέντρωσε τους Πρεσβυτέρους της Εφέσου να τους αποχαιρετίσει τους λέει: είδα ότι μετά την έλευσή μου εισελεύσονται λύκοι βαρείς μη φειδόμενοι του ποιμνίου -«λύκοι βαρείς» οι αιρετικοί- αλλά και εξ υμών αυτών αναστήσονται άνδρες λαλούντες διεστραμμένα -και από σας.
Φανταστείτε, έχει τους Πρεσβυτέρους μπροστά του, τους Ορθοδόξους, τους λέει, θα ‘ρθουν οι αιρετικοί σαν λύκοι. Τώρα μπήκαν οι λύκοι μέσα και εμείς, λέει, ‘αγρυπνούμε και φυλάττομεν’ .. Πού αγρυπνείτε; Οι φύλακες αγρυπνούν. Πού αγρυπνείτε; Κοιμάστε. Και όχι μόνο κοιμούνται, εγώ δεν τα μασάω τα λόγια μου, ορισμένοι έχουν μεταμορφωθεί και σε λύκους, και σε αιρετικούς. Δεν είναι μόνο οι αιρετικοί οι λύκοι, αλλά και ορισμένοι από τους ‘ποιμένες’ έχουν γίνει λύκοι, είναι λυκοποιμένες και κατασπαράσσουν και αυτοί τα πρόβατα.
Αυτά λοιπόν από μένα σε μία κάπως εκτενή αλλά όχι λεπτομερέστατη -υπάρχουν πολλά άλλα στο κείμενο- ανάλυση του κειμένου ‘Προς τον Λαό’. Το είχα υποσχεθεί να το κάνω. Έχω συγκεντρώσει το υλικό όλο της κριτικής του κειμένου και αν μου μείνει καιρός μέσα στις πολλές μου ασχολίες τον καιρό αυτό θα κάνω και γραπτή κριτική του κειμένου για να δημοσιευθεί, διότι scripta manent, εξακολουθεί να ισχύει αυτό.
Και αυτή η αμφιβολία μάλιστα έχει περάσει και στους κύκλους πολλών παραδοσιακών χριστιανών. Αρκεί να σας πω ότι μερικά ιστολόγια, τα οποία κι εγώ εκτιμώ πολύ και σέβομαι και είχαν προβάλει πάντοτε και τις δικές μου τις θέσεις .. άκρα του τάφου σιωπή για την περίπτωση του πατρός Νικολάου του Μανώλη. Ούτε σαν είδηση. Το ότι διώκεται ένας κληρικός της Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, ο π. Νικόλαος Μανώλης, και διώκεται για θέματα πίστεως, για τον οικουμενισμό, το έθαψαν. Το έθαψαν γιατί αμφιβάλλουν αν κάνει καλά ο π. Νικόλαος. Γι’ αυτό το είπα. Αμφιβάλλουν, λένε πολλοί μήπως είναι υπερβολή, μήπως δεν κάνει. Κι εγώ αν τελικώς κάνω διακοπή μνημοσύνου, θα κόψουν κι εμένα, διότι αμφιβάλλουν αν πρέπει να ακολουθήσουμε αυτόν τον δρόμο, αυτήν την οδό. Την οδό των Πατέρων, των Αγίων. Διότι και ανάμεσά μας υπάρχουν πολλοί οι οποίοι δεν είναι σίγουροι αν έτσι πρέπει να κάνουμε. Η αμφιβολία λοιπόν έχει σπαρεί εξαιτίας του οικουμενισμού ακόμη και στους κύκλους των παραδοσιακών Ορθοδόξων.
Απομαγνητοφώνηση Φαίη για το ΑΒΕΡΩΦ
Πηγή βίντεο Κατήχησις